เดินดูเรือนล้านนา อย่าลืมมองเหนือกรอบประตูห้องนอน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

เดินชมเรือนไม้ล้านนา หลายคนมองหลังคาและเสาไม้ก่อน แต่เหนือกรอบประตูห้องนอนมีแผ่นไม้แกะสลักชิ้นเล็กที่คนอาจเดินผ่านโดยไม่ทันสังเกต

พิพิธภัณฑ์เรือนโบราณล้านนา มช. เรียกแผ่นไม้เหนือกรอบประตูนี้ว่า “หำยนต์” หรือ “หัมยนต์” และบันทึกว่าเป็นทั้งของตกแต่งกับเครื่องรางประจำเรือน

ในคำบรรยายเรือนอุ๊ยผัดของพิพิธภัณฑ์ มีชื่อเรียกไม้ตรงประตูอีกสองชิ้น: “แซ่ว” คือกลอนด้านใน ส่วน “ข่มตู๋” คือไม้กั้นบริเวณพื้นหรือธรณีประตู ขณะที่หำยนต์ติดอยู่เหนือกรอบประตู ชื่อทั้งสามจึงใช้เรียกไม้คนละชิ้นในคนละตำแหน่ง

พิพิธภัณฑ์เรือนโบราณล้านนา มช. บันทึกความเชื่อว่า หำยนต์ช่วยป้องกันสิ่งไม่ดีหรือภูตผีไม่ให้เข้ามารบกวนคนในห้องนอน

ส่วนที่มาของชื่อ สำนักส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มช. รวบรวมคำอธิบายไว้หลายแนว ทั้งการโยงกับ “ยันต์” ซึ่งเป็นสัญลักษณ์คุ้มครองตามความเชื่อ และการอธิบายจากคำเรียกหรือธรรมเนียมในเรือนล้านนา บทความนำเสนอแต่ละแนวในฐานะข้อสันนิษฐานและคติทางวัฒนธรรม

เรือนพญาวงศ์เป็นเรือนแฝด มีเรือนนอนสองหลังอยู่คู่กันเพราะครอบครัวเจ้าของมีสมาชิกมาก พิพิธภัณฑ์ระบุหำยนต์ไว้เหนือประตูห้องนอน และอธิบายว่าเจ้าของเรือนใช้ห้องนอนหลังใหญ่ ส่วนห้องเล็กมักจัดให้ลูกสาวที่แต่งงานแล้ว

เว็บไซต์พิพิธภัณฑ์ระบุว่า พญาอุด ลูกเขยของพญาวงศ์ สร้างเรือนนี้ราว พ.ศ. 2440 ที่บ้านสบทา อำเภอป่าซาง จังหวัดลำพูน ก่อนย้ายไปวัดสุวรรณวิหารและมาจัดแสดงที่มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ใน พ.ศ. 2541

คำบรรยายของพิพิธภัณฑ์แยกข้อมูลตามเรือนที่จัดแสดง: “แซ่ว” กับ “ข่มตู๋” ปรากฏในเรือนอุ๊ยผัด ส่วนผังห้องนอนและประวัติ พ.ศ. 2440–2541 เป็นเรื่องของเรือนพญาวงศ์ รายละเอียดเหล่านี้พาอ่านทั้งเครื่องไม้และชีวิตในบ้านผ่านเรือนตัวอย่างที่มีชื่อและประวัติชัดเจน

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th