ย้อนรอยบางกอก 170 ปีก่อน เมืองที่มีแต่คลอง เริ่มเปลี่ยนมาสัญจรทางถนน

        หากย้อนเวลากลับไปสู่กรุงเทพมหานครเมื่อประมาณ 170 ปีที่แล้ว การสัญจรในชีวิตประจำวันไม่ได้พึ่งพารถยนต์หรือทางเท้าเหมือนในปัจจุบัน เพราะมหานครแห่งนี้เคยดำรงอยู่บนผืนน้ำแทบทั้งหมด บ้านเรือน ตลาด ร้านค้า หรือแม้กระทั่งพระสงฆ์ที่ออกบิณฑบาตยามเช้า ล้วนเคลื่อนไหวและลอยอยู่บนลำน้ำเจ้าพระยา ภาพของเมืองหลวงที่พึ่งพาสายน้ำจนชาวต่างชาติขนานนามว่า "เวนิสแห่งตะวันออก" กำลังจะเปลี่ยนผ่านไปตลอดกาลด้วยจุดเริ่มต้นของถนนสายแรก

วิถีชีวิตบนเรือนแพ เมื่อสายน้ำคือบ้าน

        ในช่วงปี พ.ศ. 2400 ภายใต้ร่มเงาแห่งรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) วิถีชีวิตของชาวบางกอกผูกพันแนบแน่นกับกระแสน้ำ บ้านเรือนริมแม่น้ำเจ้าพระยาส่วนใหญ่คือเรือนแพไม้ไผ่มุงจากที่ไร้เสาเข็มและฐานราก แพแต่ละหลังจะผูกเชือกไว้กับหลักไม้ริมตลิ่ง ขยับขึ้นลงตามปรากฏการณ์น้ำขึ้นน้ำลงของทะเลในทุกๆ วัน ข้อดีอันเป็นเอกลักษณ์ของเรือนแพคือความยืดหยุ่น หากเจ้าของบ้านต้องการเปลี่ยนทำเลค้าขายหรือย้ายที่อยู่ ก็เพียงแค่แก้เชือกแล้วลากจูงบ้านทั้งหลังไปผูกไว้ยังท่าแห่งใหม่ บ้านในยุคนั้นจึงไม่มีเลขที่ตายตัว มีเพียงหลักไม้ริมฝั่งเป็นหมุดหมาย

        ในยามเช้าตรู่ สายน้ำทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางของทุกกิจกรรม ตั้งแต่การตักบาตรพระสงฆ์ที่พายเรือมารับบิณฑบาตถึงหน้าแพ การซักล้าง ไปจนถึงการตักน้ำขึ้นมาแกว่งสารส้มให้ตกตะกอนในโอ่งเพื่อใช้ดื่มกินในยุคที่ยังไม่มีระบบประปา ขณะที่การค้าขายก็มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว ตลาดไม่ต้องรอให้คนเดินไปหา แต่เป็นเรือพายสารพัดชนิดที่ลอยมาเทียบหน้าชานเรือน ทั้งเรือขายผัก ปลาแห้ง ผลไม้ ขนม หม้อดิน และเรือขายอาหารปรุงสุกที่มีเตาถ่านกรุ่นควันอยู่กลางลำ โดยมีเบี้ยหอยเป็นสื่อกลางในการแลกเปลี่ยน

การค้าสำเภา สนธิสัญญาเบาว์ริง และลมเปลี่ยนทิศ

        ถัดออกไปกลางลำน้ำคือภาพความมีชีวิตชีวาของการค้าระดับนานาชาติ เรือสำเภาจีนหัวแดงทอดสมอเรียงราย กุลีขนกระสอบข้าวสารขึ้นลงอย่างไม่ขาดสาย ย่านสำเพ็งอบอวลไปด้วยกลิ่นเครื่องเทศ พริกไทย น้ำตาลเคี่ยว และไม้ฝาง ทว่าในช่วงเวลาไล่เลี่ยกัน เรือกลไฟเสากระโดงสูงของชาติตะวันตกเริ่มปรากฏให้เห็นมากขึ้น

        จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นจากการลงนามในสนธิสัญญาเบาว์ริง เมื่อปี พ.ศ. 2398 โดยเซอร์จอห์น เบาว์ริง ราชทูตอังกฤษ ซึ่งเป็นการเปิดประตูการค้าเสรีสู่สากลอย่างเต็มรูปแบบ ข้าวในสยามกลายเป็นสินค้าส่งออกยอดนิยม ทุ่งนารอบพระนครถูกบุกเบิกขยายพื้นที่เพื่อการเพาะปลูก และนำมาซึ่งการหลั่งไหลเข้ามาตั้งถิ่นฐานของคณะทูตและพ่อค้าชาติตะวันตก

จุดกำเนิด "ถนนเจริญกรุง" ก้าวแรกสู่การขึ้นบก

        ในยุคนั้น การขยายเมืองของสยามหมายถึงการขุดคูคลอง เช่น การขุดคลองผดุงกรุงเกษมเพื่อขยายขอบเขตพระนคร แต่สำหรับชาวตะวันตกที่เข้ามาอาศัยในบางกอก วิถีชีวิตบนเรือกลับสร้างความยากลำบากอย่างยิ่ง ในบ้านเกิดของพวกเขา การพักผ่อนยามเย็นคือการนั่งรถม้าหรือขี่ม้ารับลม แต่ในบางกอกกลับไม่มีพื้นที่ทางบกให้ทำเช่นนั้น

        กระทั่งราวปี พ.ศ. 2404 กงสุลชาติต่างๆ ได้ร่วมกันกราบบังคมทูลว่าพวกเขาเจ็บป่วยกันบ่อยครั้งเนื่องจากขาดพื้นที่ออกกำลังกายและขี่ม้าตากลม พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงโปรดเกล้าฯ ให้สร้างถนนตามแบบตะวันตกสายแรกขึ้น โดยตัดเป็นแนวยาวจากในพระนครลงไปทางทิศใต้เลียบขนานไปกับแม่น้ำเจ้าพระยา และพระราชทานนามว่า "ถนนเจริญกรุง"

        การมาถึงของถนนเจริญกรุงได้จุดประกายการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ ตึกแถวสไตล์ตะวันตกเริ่มผุดขึ้นสองฝั่งถนน ตามมาด้วยถนนสายที่สอง สายที่สาม รถม้า และรถราง ผู้คนเริ่มหันหน้าบ้านออกจากแม่น้ำเข้าหาถนน ลูกหลานชาวเรือนแพค่อยๆ ย้ายขึ้นมาตั้งถิ่นฐานค้าขายบนบก และในเวลาต่อมา คูคลองหลายสายที่เป็นเส้นเลือดหลักของเมืองก็ถูกถมเพื่อแปรสภาพเป็นถนนคอนกรีต

        สรุป วิวัฒนาการของบางกอกตลอด 170 ปีที่ผ่านมา สะท้อนการปรับเปลี่ยนภูมิทัศน์และวิถีชีวิตจาก "เมืองลอยน้ำ" สู่ "มหานครบนบก" โดยมีถนนเจริญกรุงเป็นหมุดหมายแห่งยุคสมัย แม้ในปัจจุบันเรือนแพแทบจะเลือนหายไปจากแม่น้ำเจ้าพระยา และคูคลองจำนวนมากกลายสภาพเป็นท้องถนน แต่ร่องรอยของอารยธรรมสายน้ำยังคงหลงเหลือให้เห็นตามลำคลองฝั่งธนบุรี และทุกครั้งที่เกิดฝนตกหนักจนน้ำเอ่อล้นถนน นั่นอาจเป็นภาพสะท้อนเตือนใจว่าผืนดินแห่งนี้เคยเป็นอาณาจักรแห่งสายน้ำมาก่อนอย่างแท้จริง