เปิดตำนาน "ดินหอมไทย" จากผืนดินใต้เท้าสู่ของกินเล่นภูมิปัญญาคนล้านนาในอดีต

       หลายคนอาจไม่เคยรู้มาก่อนว่า สิ่งที่ผู้คนเดินเหยียบย่ำอยู่ทุกวันอย่าง "ดิน" ครั้งหนึ่งเคยถูกนำมาแปรรูปเป็นของกินเล่นยอดนิยมของคนไทยในภาคเหนือ ด้วยเอกลักษณ์เฉพาะตัวที่มีทั้งกลิ่นหอมชวนกินและรสสัมผัสออกมันชวนเคี้ยวเพลิน เรื่องราวของ "ดินหอมไทย" ไม่ใช่เพียงตำนานที่เล่าต่อกันมาเพื่อความแปลกประหลาด แต่เป็นหลักฐานทางวัฒนธรรมอาหารที่สะท้อนถึงความผูกพันและการปรับตัวของมนุษย์กับธรรมชาติในยุคสมัยก่อนอย่างน่าทึ่ง

เมื่อดินไม่ได้มีไว้แค่ปลูกพืช แต่คือวัฒนธรรมการกินของมนุษย์
        ในมุมมองของคนยุคปัจจุบัน ดินกับอาหารเป็นสิ่งที่แยกขาดจากกันอย่างชัดเจน เพราะอาหารต้องผ่านการปรุงที่สะอาดและมาจากวัตถุดิบที่คุ้นเคย ทว่าหากย้อนกลับไปในอดีต ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับดินมีความซับซ้อนกว่านั้นมาก พฤติกรรมการกินดินหรือแร่ธาตุจากพื้นดินมีชื่อเรียกในทางวิชาการว่า จีโอฟาจี (Geophagy) ซึ่งพบได้ในหลายภูมิภาคทั่วโลก ทั้งในทวีปแอฟริกา เอเชีย รวมถึงพื้นที่ภาคเหนือของประเทศไทย โดยแต่ละสังคมต่างมีเหตุผลและกรรมวิธีคัดเลือกดินที่สืบทอดต่อกันมา ไม่ใช่การหยิบดินชนิดใดก็ได้ขึ้นมากินตามใจชอบ

"อิฐ" หรือ "อิบ" ของว่างจากก้นบ่อของคนเชียงใหม่รุ่นเก่า
        จากบันทึกความทรงจำของคนในจังหวัดเชียงใหม่ได้เล่าถึงธรรมเนียมการกินดินเหนียวเป็นของว่างของคนรุ่นปู่ย่าตายาย โดยเรียกดินชนิดนี้ว่า "อิฐ" หรือ "อิบ" กรรมวิธีคัดเลือกนั้นพิถีพิถันอย่างมาก เพราะจะไม่ใช้ดินบริเวณพื้นผิวด้านบน แต่ต้องเป็นดินเหนียวที่ขุดลึกลงไปใต้ผิวดินประมาณ 2 เมตร ซึ่งมักได้มาพร้อมกับการขุดบ่อน้ำ เมื่อได้ดินเนื้อละเอียดตามต้องการแล้ว จะนำมาหั่นเป็นแผ่นบาง ๆ ขนาดประมาณฝ่ามือ จากนั้นนำไปผึ่งให้แห้ง หรือนำไปวางเก็บบน "ข่า" ซึ่งเป็นแคร่ไม้ไผ่ที่แขวนอยู่เหนือเตาไฟในครัวเรือนโบราณ ไอความร้อนและควันจากฟืนที่ลอยขึ้นไปรมอยู่เป็นประจำจะช่วยให้แผ่นดินแห้งสนิท ส่งกลิ่นหอมเฉพาะตัว และให้รสสัมผัสที่มันคล้ายของขบเคี้ยว

เบื้องหลังภูมิปัญญาการเลือกดินและอาการ "ติดอิบ"
        เหตุผลที่คนสมัยก่อนต้องขุดดินลงไปลึกถึง 2 เมตร มาจากการสังเกตและประสบการณ์ที่สั่งสมกันมาว่า ดินชั้นบนมักปนเปื้อนเศษใบไม้ มูลสัตว์ และสิ่งสกปรกต่าง ๆ ขณะที่ดินชั้นล่างมีเนื้อเนียนและสะอาดกว่า ในอดีตมีผู้คนจำนวนไม่น้อยที่ชื่นชอบการกินดินชนิดนี้เป็นประจำในชีวิตประจำวัน จนเกิดคำเรียกพฤติกรรมดังกล่าวว่า "ติดอิฐ" หรือ "ติดอิบ" ซึ่งเปรียบได้กับการเคี้ยวเมี่ยงหรือของว่างระหว่างวันของคนล้านนา นอกจากนี้ยังเชื่อมโยงกับความเชื่อเรื่องหญิงตั้งครรภ์ที่เกิดอาการแพ้ท้องอยากกินดิน ซึ่งในทางวิทยาศาสตร์ปัจจุบันอธิบายว่าสัมพันธ์กับ ภาวะพิกา (Pica) หรืออาการอยากรับประทานสิ่งที่ไม่ใช่อาหารนั่นเอง

เหตุใดวัฒนธรรมการกินดินจึงเลือนหายไปในยุคปัจจุบัน
        เมื่อวิถีชีวิตและรูปแบบที่อยู่อาศัยเปลี่ยนแปลงไป บ้านสมัยใหม่หันมาใช้เตาแก๊สและเตาไฟฟ้าแทนเตาฟืนแบบดั้งเดิม พื้นที่สำหรับรมควันและเก็บรักษาวัตถุดิบเหนือเตาไฟจึงหมดบทบาทลง ประกอบกับปัจจุบันมีขนมขบเคี้ยวและอาหารสำเร็จรูปให้เลือกหลากหลาย ทำให้ของกินเล่นพื้นบ้านอย่างดินอิบค่อย ๆ เลือนหายไปจากความทรงจำของคนรุ่นใหม่ ที่สำคัญคือความรู้ด้านสุขอนามัยและวิทยาศาสตร์การอาหารในปัจจุบันชี้ให้เห็นว่า การนำดินจากธรรมชาติมากินโดยตรงมีความเสี่ยงสูง เพราะแม้จะขุดจากชั้นดินลึกหรือผ่านการรมควันเหนือเตาไฟ ก็ไม่สามารถฆ่าเชื้อแบคทีเรีย ไข่พยาธิ หรือกำจัดสารปนเปื้อนและโลหะหนักอย่างตะกั่วและสารหนูได้

       เรื่องราวของดินหอมไทยหรือดินอิบของชาวเหนือ เป็นภาพสะท้อนให้เห็นว่าอาหารในอดีตไม่ได้เริ่มต้นจากการเพาะปลูกหรือการเลี้ยงสัตว์เสมอไป แต่บางครั้งก็เกิดจากสิ่งใกล้ตัวอย่างผืนดินที่มนุษย์เรียนรู้จะนำมาดัดแปลงตามวิถีชีวิตในยุคนั้น แม้ในปัจจุบันการกินดินจะไม่ใช่วิธีที่ปลอดภัยต่อสุขภาพและไม่ควรนำมาทดลองทำตาม แต่เรื่องเล่า คำศัพท์ท้องถิ่น และร่องรอยภูมิปัญญาเหล่านี้ยังคงทำหน้าที่เป็นบันทึกทางประวัติศาสตร์อาหารที่ช่วยให้คนรุ่นหลังเข้าใจรากเหง้าและวิถีชีวิตของผู้คนในอดีตได้ลึกซึ้งยิ่งขึ้น