เมื่อก่อน ถนนสีลม พระรามสี่ และอังรีดูนังต์ เคยเป็นคลองมาก่อน

กรุงเทพฯเคยเป็นเมืองที่หายใจด้วยคลอง เส้นทางน้ำเป็นทั้งถนน ตรอก ตลาด และรั้วเมือง ฝรั่งที่ล่องเรือเข้ามาในสมัยรัชกาลที่ 4 ถึงรัชกาลที่ 5 จึงเรียกบางกอกว่าเวนิสตะวันออก ไม่ได้เรียกเพราะอาคารสวย แต่เรียกเพราะชีวิตทั้งเมืองอยู่บนน้ำจริงๆ ก่อนจะมีถนนสักเส้น คนกรุงเทพฯไปมาหาสู่กันด้วยเรือ พายจากบ้านไปวัด จากวัดไปตลาด จากตลาดกลับบ้าน ทุกอย่างเชื่อมถึงกันด้วยคลองน้อยใหญ่ที่ขุดต่อกันเป็นใยแมงมุม

กรุงเทพฯเคยมีคลองขุดเพื่อการค้าและเพื่อนำดินมาถมถนนโดยตรง คลองที่คนรุ่นปัจจุบันคุ้นชื่อแต่ไม่เคยเห็นน้ำแล้วมีหลายสาย

1.คลองสำเพ็ง / คลองถม

คลองสำเพ็ง หรือที่คนเรียกภายหลังว่าคลองถม เดิมเป็นคลองที่แยกจากแม่น้ำเจ้าพระยาบริเวณสำเพ็ง ไหลไปออกคลองมหานาค เป็นเส้นทางลำเลียงสินค้าของชาวจีนสำเพ็งโดยตรง พอถึงช่วงก่อนเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 (ค.ศ. 1932) ราชการเริ่มลดบทบาทของคลอง หันมาสร้างถนน ทางการจึงนำขยะและดินมาถมคลองสำเพ็งให้กลายเป็นถนน ชาวบ้านแถวนั้นยังเรียกติดปากว่าย่านคลองถมจนถึงวันนี้ ปัจจุบันคือย่านวรจักรไปถึงเจริญกรุงและเยาวราช แหล่งขายอะไหล่ ของเก่า เครื่องใช้ไฟฟ้า ที่ทุกคนรู้จัก

2.คลองหัวลำโพง

อีกสายคือคลองหัวลำโพง หรือชื่อทางการว่าคลองตรง ขุดในสมัยรัชกาลที่ 4 เช่นกัน โดยขุดแยกจากคลองผดุงกรุงเกษม ผ่าทุ่งวัวลำพองซึ่งเป็นทุ่งนาเลี้ยงวัว ไปบรรจบคลองพระโขนง ดินที่ขุดขึ้นมานำมาถมเป็นถนนคู่ขนานไปด้านเหนือ เรียกว่าถนนตรง ซึ่งก็คือถนนพระรามที่ 4 ในปัจจุบัน ถนนตรงนับเป็นถนนแบบตะวันตกสายแรกๆของสยาม สร้างเสร็จก่อนถนนเจริญกรุงเสียอีก ประมาณ พ.ศ. 2400 (ค.ศ. 1857)

3.คลองสีลม

คลองสีลมขุดขึ้นราว พ.ศ. 2404 (ค.ศ. 1861) เดิมเป็นคลองที่ชาวต่างชาติและเจ้านายที่ได้รับสัมปทานทำนาและขุดคลองเพื่อระบายน้ำในสมัยรัชกาลที่ 4 ราว พ.ศ. 2404 (ค.ศ. 1861) คลองสีลมเชื่อมคลองถนนตรงหรือคลองหัวลำโพงกับแม่น้ำเจ้าพระยา เพื่อระบายน้ำและขนข้าวจากโรงสี มีกังหันลมฝรั่งสูบน้ำ จึงเรียกกันว่าสีลมคือลมที่สีหรือกังหันต้องลม ต่อมาเมื่อความต้องการที่ดินย่านธุรกิจสูงขึ้น คลองสีลมก็ถูกถมเป็นถนนสีลมในสมัยรัชกาลที่ 5 ถึงรัชกาลที่ 6

4.คลองอรชรหรือคลองสนามม้า

คลองอรชรหรือคลองสนามม้า ขุดเป็นเส้นตรงแนวเหนือใต้เชื่อมคลองแสนแสบกับคลองหัวลำโพง ผ่านกลางทุ่งสยามที่ต่อมาเป็นสยามสแควร์ ราชประสงค์ ปัจจุบันส่วนใหญ่ถูกถมเพื่อขยายถนนอังรีดูนังต์ เหลือเพียงแนวสั้นๆคั่นกลางระหว่างสยามพารากอนกับวัดปทุมวนารามเท่านั้น คนเดินผ่านมักไม่ทราบว่าเคยเป็นคลอง

5.คลองโรงไหม

“ตรอกโรงไหม” เป็นชื่อที่เชื่อมโยงกับคลองโดยคลองที่ว่าคือ “คลองคูเมืองเดิม” หรือคลองคูเมืองชั้นในสุดของกรุงรัตนโกสินทร์ ซึ่งขุดขึ้นในสมัยกรุงธนบุรี แนวคลองเริ่มจากด้านเหนือบริเวณโรงไหมหลวง จึงถูกเรียกว่า “คลองโรงไหม” แล้วไหลลงไปออกแม่น้ำเจ้าพระยาด้านใต้บริเวณปากคลองตลาด จึงมีชื่อเรียกอีกช่วงหนึ่งว่า “คลองตลาด”

โรงไหมหลวงเป็นสถานที่ผลิตผ้าไหมและผ้าสำหรับราชสำนัก ในสมัยต้นรัตนโกสินทร์มีหลักฐานว่ามีโรงไหมหลวงอยู่มากกว่าหนึ่งแห่ง โรงหนึ่งตั้งอยู่ริมคลองคูเมืองเดิมใกล้สะพานช้างโรงสี ส่วนอีกโรงอยู่บริเวณใกล้วังหน้า โรงไหมที่ริมคลองคูเมืองเดิมมีบทบาทในการผลิตพระภูษาและผ้าสมปักสำหรับพระราชทาน ก่อนที่กิจการจะค่อย ๆ ลดความสำคัญลงเมื่อผ้านำเข้าจากต่างประเทศได้รับความนิยมมากขึ้น

เมื่อคลองคูเมืองเดิมถูกถมและปรับเป็นถนนในภายหลัง เส้นทางน้ำเดิมหายไปจากสายตา แต่ชื่อ “โรงไหม” ยังคงอยู่ในชื่อตรอก กรุงเทพมหานครจึงตั้งชื่อ “ตรอกโรงไหม” เพื่อรักษาความทรงจำว่าบริเวณนั้นเคยเป็นที่ตั้งของโรงไหมหลวงและเป็นส่วนหนึ่งของคลองคูเมืองเดิม

6.คลองสะพานถ่าน

“ตรอกสะพานถ่าน” ก็เป็นอีกชื่อที่มีรากจากคลองอย่างชัดเจน คลองที่เกี่ยวข้องคือ “คลองหลอดวัดราชบพิธ” หรือที่คนในสมัยก่อนเรียกว่า “คลองสะพานถ่าน” คลองหลอดถูกขุดขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช พ.ศ. 2326 (ค.ศ. 1783) เพื่อเชื่อมคลองคูเมืองเดิมกับคลองรอบกรุง โดยทำหน้าที่ชักน้ำระหว่างคลองสองระบบ และเป็นเส้นทางเรือสำหรับผู้คนในเมือง

ชื่อ “สะพานถ่าน” เกิดจากการที่บริเวณนั้นเคยมีท่าซื้อขายถ่าน เรือบรรทุกถ่านมาจอดขายริมคลอง สะพานที่ข้ามคลองช่วงนั้นจึงถูกเรียกว่า “สะพานถ่าน” ต่อมาชื่อของสะพานกลายเป็นชื่อเรียกคลองด้วย สะพานถ่านมีชื่ออย่างเป็นทางการว่า “สะพานเฉลิมวัง 47” เปิดใช้ใน พ.ศ. 2443 (ค.ศ. 1900) ข้ามคลองหลอดวัดราชบพิธที่ถนนอุณากรรณ

ในอดีตคลองหลอดวัดราชบพิธกว้างพอที่เรือสัญจรไปมาได้ แต่เมื่อเมืองเปลี่ยนจากการเดินทางทางน้ำไปสู่ถนนและยานพาหนะ คลองจึงแคบลง ตื้นขึ้น และบทบาทการคมนาคมก็ลดลง ปัจจุบันคลองหลอดวัดราชบพิธยังคงอยู่ในฐานะคลองอนุรักษ์ แต่สะพานข้ามคลองถูกสร้างใหม่ให้ราบกับพื้นถนน เพราะไม่มีเรือผ่านเหมือนเดิม

เหตุใดคลองเหล่านี้จึงหมดความสำคัญลง เหตุผลแรกคือการเปลี่ยนวิธีคิดเรื่องเมือง จากเมืองน้ำสู่เมืองถนน ในสมัยรัชกาลที่ 4 มีชาวตะวันตกเข้ามามาก มีการร้องขอให้สร้างถนนสำหรับรถม้า รถลาก พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงโปรดให้สร้างถนนเจริญกรุงในปี พ.ศ. 2404 (ค.ศ. 1861) เป็นถนนสายแรกที่ใช้เทคนิคแบบตะวันตก หลังจากนั้นก็มีถนนบำรุงเมือง ถนนเฟื่องนครตามมา ถนนทำให้การขนส่งเร็วขึ้น ไม่ต้องรอระดับน้ำ รถรางและต่อมารถยนต์เข้ามาแทนเรือแจว

เหตุผลที่สองคือปัญหาสุขาภิบาลและการจัดการน้ำ คลองในเขตเมืองที่คนอยู่หนาแน่นเริ่มตื้นเขินจากขยะและการปลูกสร้างรุกล้ำริมตลิ่ง น้ำไหลเวียนไม่สะดวก เกิดน้ำเน่าเสียและโรคระบาด รัฐในสมัยหลังจึงเลือกถมคลองเพื่อแก้ปัญหาทั้งการจราจรและสาธารณสุขในคราวเดียว วิธีถมด้วยขยะแล้วปรับเป็นถนนทำได้เร็วและประหยัดงบกว่าการขุดลอก

เหตุผลที่สามคือการเปลี่ยนบทบาททางเศรษฐกิจ การเปลี่ยนเทคโนโลยีการเดินทาง จากเรือเป็นรถราง รถยนต์ รถไฟ ถนนไปได้เร็วกว่า บรรทุกได้มากกว่า ไม่ต้องรอระดับน้ำขึ้นลง ศูนย์กลางการค้าเคลื่อนจากท่าเรือริมคลองไปสู่ถนนและทางรถไฟ หัวลำโพงกลายเป็นศูนย์กลางใหม่แทนสำเพ็ง คลองที่เคยเป็นหลังบ้านของร้านค้า กลายเป็นหลังบ้านที่ไม่มีใครอยากเห็น

เหตุผลที่สี่คือการเปลี่ยนกรรมสิทธิ์ที่ดิน จากที่นา ที่สวน กลายเป็นที่ตึกแถว ที่ดินริมคลองมีราคาถูกกว่าที่ดินริมถนน เจ้าของที่ดินจึงร่วมมือกับทางการถมคลองเพื่อเพิ่มมูลค่า ผลรวมคือคลองค่อยๆตายทีละสาย จนจากที่เคยมีคลองและคูน้ำรวมกันกว่า 1,700 คลองในเขตพระนครและธนบุรีในสมัยรัชกาลที่ 5 เหลือที่ใช้งานได้จริงไม่ถึง 40 คลองในปัจจุบัน

ปัจจุบันร่องรอยของคลองที่สูญหายไปกลายเป็นอะไรไปแล้ว ส่วนใหญ่กลายเป็นถนนและย่านการค้าไปเลย คลองถมกลายเป็นถนนมหาจักรและย่านวรจักร คลองหัวลำโพงกลายเป็นถนนพระรามที่ 4 คลองสีลมกลายเป็นถนนสีลม คลองตรงส่วนหนึ่งกลายเป็นถนนพระรามที่ 4 คลองอรชรกลายเป็นถนนอังรีดูนังต์

ความสูญหายของคลองจึงไม่ใช่แค่การถมดิน แต่เป็นการเปลี่ยนวิธีที่คนกรุงเทพฯมองเมือง จากการมองเมืองจากผิวน้ำเป็นการมองจากบนถนน จากบ้านที่หันหน้าเข้าหาคลองเป็นบ้านที่หันหน้าเข้าหาถนน เรื่องราวเหล่านี้ทำให้เข้าใจว่า ทำไมกรุงเทพฯถึงมีน้ำท่วมขังง่าย เพราะถนนหลายสายทับอยู่บนทางน้ำเดิม และทำไมชื่อย่านหลายย่านถึงฟังดูขัดกับสภาพปัจจุบัน เช่น ทำไมเรียกคลองถมทั้งที่ไม่มีคลองให้เห็นแล้ว