ยุวกษัตริย์รัชกาลที่ ๕ ภายใต้เงาท่านผู้สำเร็จราชการ

พระบรมราโชวาทในรัชกาลที่ ๕ พระราชทานสมเด็จเจ้าฟ้าวชิรุณหิศ

ที่ ๒/๖๑๓๔
พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท
วันที่ ๘ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก ๑๑๒

ถึง ลูกชายใหญ่ เจ้าฟ้าวชิรุณหิศ

          ด้วยเมื่อวันที่ ๖ เดือนนี้ เวลากลางคืน เป็นเวลาที่เจ้ามีอายุเต็มเสมอเท่ากับพ่อเมื่อได้รับสมมติเป็นเจ้าแผ่นดิน นึกตั้งใจไว้ว่าจะเขียนหนังสืออำนวยพร และสั่งสอนตักเตือนเล็กน้อย ก็เฉพาะถูกเวลาลงไปปากลัดเสีย จึงเป็นแต่ได้บอกด้วยปากโดยย่อ บัดนี้พอที่จะหาเวลาเขียนหนังสือฉบับนี้ได้จึงได้รีบเขียน ขอเริ่มความว่า

          คำซึ่งกล่าวว่า ได้รับสิริราชสมบัติเป็นคำไพเราะจริงหนอ เพราะสมบัติย่อมเป็นที่ปรารถนาของบุคคลทั่วหน้า และย่อมจะคิดเห็นโดยง่าย ๆ ว่า ผู้ซึ่งได้เป็นเจ้าแผ่นดินแล้ว ย่อมจะมีเกียรติยศยิ่งกว่าคนสามัญ ย่อมจะมีอำนาจจะลงโทษแก่ผู้ซึ่งไม่พึงใจ อาจจะยกย่องเกื้อกูลแก่ผู้ซึ่งพึงใจ และเป็นผู้มีสมบัติมาก อาจจะใช้สอยเล่นหัวหรือให้ปันแก่ผู้ที่พึงใจได้ตามประสงค์ ผลแห่งเหตุที่ควรยินดีกล่าวโดยย่อเพียงเท่านั้น ยังมีข้ออื่นอีกเป็นหลายประการ จะกล่าวไม่รู้สิ้น

          แต่ความจริงหาเป็นเช่นความคาดหมายของคนทั้งปวงดังนั้นไม่ เวลาซึ่งกล่าวมาแล้วอันจะพูดตามคำไทยอย่างเลว ๆ ว่ามีบุญขึ้นนั้น ที่แท้จริงเป็นผู้มีกรรมและมีทุกข์ยิ่งขึ้น ดังตัวพ่อได้เป็นมาเอง อันจะเล่าโดยย่อให้ทราบต่อไปนี้

          ในเวลานั้น อายุพ่อเพียง ๑๕ ปีกับ ๑๐ วัน ไม่มีมารดา มีญาติฝ่ายมารดาก็ล้วนแต่โลเลเหลวไหล หรือไม่โลเลเหลวไหลก็มิได้ตั้งอยู่ในตำแหน่งราชการอันใดเป็นหลักฐาน ฝ่ายญาติข้างพ่อคือเจ้านายทั้งปวงก็ตกอยู่ในอำนาจสมเด็จเจ้าพระยา และต้องรักษาตัวรักษาชีวิตอยู่ด้วยกันทั่วทุกองค์ ไม่เอื้อเฟื้อต่อการอันใดเสียก็มีโดยมาก ฝ่ายข้าราชการถึงว่ามีผู้ที่ได้รักใคร่สนิทสนมอยู่บ้างก็เป็นแต่ผู้น้อยโดยมาก ที่เป็นผู้ใหญ่ก็ไม่มีกำลังสามารถอาจจะอุดหนุนอันใด ฝ่ายพี่น้องซึ่งร่วมบิดามารดาหรือที่ร่วมทั้งมารดาก็เป็นเด็กมีอายุต่ำกว่าพ่อลงไป ไม่สามารถจะทำอะไรได้ทั้งสิ้น ส่วนตัวพ่อเองยังเป็นเด็กอายุเพียงเท่านั้น ไม่มีความสามารถรอบรู้ในราชการอันใดที่จะทำการตามหน้าที่ แม้แต่เพียงเสมอเท่าที่ทูลกระหม่อมทรงประพฤติมาแล้วได้ ยังซ้ำเจ็บเกือบจะถึงแก่ความตาย อันไม่มีผู้ใดสักคนเดียวซึ่งจะเชื่อว่าจะรอด ยังซ้ำถูกอันตรายอันใหญ่คือทูลกระหม่อมเสด็จสวรรคตในเวลานั้น เปรียบเหมือนคนที่ศีรษะขาดแล้ว จับเอาแต่ร่างกายขึ้นตั้งไว้ในที่สมมติกษัตริย์ เหลือที่จะพรรณนาถึงความทุกข์อันต้องเป็นกำพร้าในอายุเพียงเท่านั้น และความหนักของมงกุฎอันเหลือที่คอจะทานไว้ได้ ทั้งมีศัตรูซึ่งมุ่งหมายอยู่โดยเปิดเผยรอบข้างทั้งภายในภายนอกหมายเอาทั้งในกรุงและต่างประเทศ ทั้งโรคภัยในกายเบียดเบียนแสนสาหัส

          เพราะฉะนั้น พ่อจึงถือว่าวันนั้นเป็นวันเคราะห์ร้ายอย่างยิ่ง อันตั้งแต่เกิดมาพึ่งได้มีแก่ตัวจึงสามารถที่จะกล่าวในหนังสือฉบับก่อนว่าเหมือนตะเกียงอันริบหรี่ แต่เหตุใดจึงไม่ดับ เป็นข้อที่ควรจะถามหรือควรจะเล่าบอก การที่ไม่ดับไปได้นั้น

          ๑. คือเยียวยารักษาร่างกายด้วยยาบำบัดโรคและความอดกลั้นต่อปรารถนา คือไม่หาความสุขเพราะกินของที่มีรสอร่อย อันจะทำให้เกิดโรค

          ๒. ปฏิบัติอธิษฐานใจเป็นกลาง มิได้สำแดงอาการกิริยาโดยแกล้งทำอย่างเดียว ตั้งใจเป็นความแน่นอนมั่นคง เพื่อจะแผ่ความเมตตากรุณาต่อชนภายใน คือน้อง และแม่เลี้ยงทั้งปวงตามโอกาสที่จะทำได้ ให้เห็นความจริงใจว่ามิได้มุ่งร้ายหมายขวัญต่อผู้หนึ่งผู้ใด การอันใดที่เป็นข้อกระทบกระเทือนมาเก่าแก่เพียงใดมากหรือน้อย ย่อมสำแดงให้ปรากฏว่าได้ละทิ้งเสียมิได้นึกถึงเลย คิดแต่จะมั่วสุมให้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันโดยควรที่จะสงเคราะห์ได้อย่างใดก็สงเคราะห์ มีที่สุดถึงว่าอายุน้อยเพียงเท่านั้นยังได้จูงน้องเด็ก ๆ ติดเป็นพรวนโตอยู่ทุกวัน แม่เจ้าคงจะจำได้ในการที่พ่อประพฤติอย่างใดในขณะนั้น

          ๓. ส่วนพระบรมวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ ซึ่งท่านเชื่อเป็นแน่ว่าพ่อเป็นเจว็ดครั้งหนึ่งคราวหนึ่งอย่างเรื่องจีน แต่ถึงดังนั้นพ่อได้แสดงความเคารพนับถืออ่อนน้อมต่อท่านอยู่เสมอ เหมือนอย่างเมื่อยังมิได้เลือกขึ้นเป็นสมมติกษัตริย์เช่นนั้น จนท่านก็มีความเมตตาปรานีขึ้นทุกวัน ๆ

          ๔. ส่วนข้าราชการผู้ใหญ่ ซึ่งรู้อยู่ว่ามีความรักใคร่นับถือพ่อมาแต่เดิมก็ได้แสดงความเชื่อถือรักใคร่ยิ่งกว่าแต่ก่อน จนมีความหวังใจว่าถ้ากระไรคงจะได้ดีสักมื้อหนึ่ง หรือถ้ากระไรก็จะเป็นอันตรายสักมื้อหนึ่ง

          ๕. ผู้ซึ่งรู้อยู่ว่าเป็นศัตรูปองร้ายก็มิได้ตั้งเวรตอบ คือเอาไม้ซีกไปงัดไม้ซุง ย่อมเคารพนับถือและระมัดระวังมิให้เป็นเหตุว่าคิดจะประทุษร้ายตอบหรือโอนอ่อนยอมไปทุกอย่าง จนไม่รู้ว่าผิดว่าชอบเพราะเหตุที่รู้อยู่ว่าเป็นศัตรู

          ๖. ข้าราชการซึ่งเป็นกลางคอยฟังว่าชนะไหนจะเล่นนั่นนั้นมีเป็นอันมาก แต่พ่อมิได้แสดงความรู้สึกให้ปรากฏเลย ย่อมประพฤติต่อด้วยอาการเสมอ แล้วแต่ความดีความชั่วของผู้นั้น แม้ถึงรู้อยู่ว่าเป็นศัตรูหรือเฉย ๆ แต่เมื่อทำความดีแล้วต้องช่วยยกย่องให้ตามคุณความดี

          ๗. ผู้ซึ่งเป็นญาติพี่น้องมิได้ยกย่องให้มียศศักดิ์เกินกว่าวาสนาความดีของตัวผู้นั้น ถ้าผู้นั้นทำผิดต้องปล่อยให้ได้รับความผิด ผู้นั้นทำความดีก็ได้รับความดีเท่ากับคนทั้งปวง มีแปลกอยู่แต่เพียงมารู้อยู่ในใจด้วยกันแต่เพียงว่าปรารถนาจะให้ไปในทางดีเพื่อจะได้ยกย่องขึ้น เมื่อไปทางที่ผิดก็เป็นที่เสียใจ แต่ความเสียใจนั้นไม่มาหักล้างมิให้ยินยอมให้ผู้ผิดต้องรับความผิด

          ๘. ละเว้นความสุขสบาย คือกินและนอนเป็นต้น สักแต่ชั่วรักษาชีวิตไว้พอดำรงวงศ์ตระกูลสืบไป พยายามหาคนที่จะใช้สอยอันควรจะเป็นที่วางใจได้ มีน้องเป็นต้น อันมีอายุเจริญขึ้นโดยลำดับ

          ๙. เมื่อมีผู้ที่ร่วมคิดในทางอันดีมากขึ้น จึงค่อยแผ่อำนาจออกโดยยึดเอาทางที่ถูก ต่อสู้ทางที่ผิด เมื่อชนะได้ครั้งหนึ่งสองครั้ง ความนิยมของคนซึ่งตั้งอยู่ในทางกลางย่อมรวนเรหันมาเห็นด้วยก่อน จึงเกิดความนิยมมากขึ้น ๆ จนถึงผู้ซึ่งเป็นศัตรูก็ต้องกลับเป็นมิตร เว้นไว้แต่ผู้ซึ่งมีความปรารถนากล้าอันจะถอยกลับมิได้เสียแล้วก็ต้องทำไป แต่ย่อมเห็นว่ากำลังอ่อนลงทุกเมื่อ ๆ

          ๑๐. พ่อไม่ปฏิเสธว่าในเวลาหนุ่มคะนองเช่นนั้นจะมิได้ซุกซน อันเป็นเหตุให้พลาดไปหลายครั้ง แต่อาศัยเหตุโอบอ้อมที่ได้กล่าวแล้วข้างต้น และความรู้เห็นในผู้ซึ่งควรจะไว้ใจได้แก้ไขให้รอดจากความเสีย ถ้าไม่ได้ประพฤติใจดังเบื้องต้นแล้ว ไหนเลยจะรอดอยู่ได้ คงล่มเสียนานแล้ว การอันใดซึ่งเกิดเป็นการใหญ่ ๆ ขึ้น ดูก็ไม่น่าที่จะยกหยิบเอามากล่าวในที่นี้ เพราะจะทำให้หนังสือยาวเกินไป แต่พ่อยังเชื่อว่าถึงเหตุเหล่านั้นเกิดขึ้นเพราะเป็นคนหนุ่มก็ยังได้ประโยชน์มากกว่าเสียประโยชน์ จึงได้ตั้งตัวยืนยาวมาได้ถึง ๒๕ ปีนี้แล้ว

          บัดนี้ ลูกมีอายุเท่ากับพ่อในเวลาที่ได้มีความทุกขเวทนาแสนสาหัสเช่นนั้น จึงได้มีใจระลึกถึงประสงค์จะแนะให้รู้เค้าเงื่อนแห่งความประพฤติอันได้ทดลองมาแล้วในชั่วอายุเดียวเท่านั้น แต่จะถือเอาเป็นอย่างเดียวกันเหมือนตีพิมพ์ย่อมไม่ได้อยู่เอง เพราะบริษัทและบุคคลกับทั้งเหตุการณ์ภูมิพื้นบ้านเมืองผิดเวลากัน ในเวลานี้เป็นการสะดวกดี ง่ายกว่าแต่ก่อนมากยิ่งนัก ตัวชายใหญ่เองก็ตั้งอยู่ในที่ผิดกันกับพ่อ ถ้าประพฤติตัวให้ดีจะดีได้เร็วกว่าง่ายกว่าเป็นอันมากในการภายใน แต่การภายนอกย่อมหนักแน่นขึ้นกว่าแต่ก่อน จึงจะเป็นการจำเป็นที่จะทำช้าอย่างพ่อเคยทำมาไม่ได้ การสมัครสมานภายในต้องเรียบร้อยโดยเร็วไว้รับภายนอกให้ทันแก่เวลา จึงขอเตือนว่า

          ๑. ให้โอบอ้อมอารีต่อญาติและมิตรอันสนิท มีน้องเป็นต้น เอาไว้เป็นกำลังให้จงได้

          ๒. อ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ไม่ว่าเจ้านายหรือขุนนาง ฟังคำแนะนำตักเตือนในที่ควรฟัง

          ๓. อย่าถือว่าเกิดมามีบุญ ต้องถือว่าตัวเกิดมามีกรรมสำหรับจะเทียมแอกเทียมไถทำการที่หนัก การซึ่งจะมีวาสนาขึ้นต่อไปนั้นเป็นความทุกข์มิใช่ความสุข

          ๔. การที่เป็นเจ้าแผ่นดินไม่ใช่สำหรับมั่งมี ไม่ใช่สำหรับคุมเหงคนเล่นตามชอบใจ มิใช่เกลียดไว้แล้วจะได้แก้เผ็ด มิใช่เป็นผู้สำหรับจะกินสบายนอนสบาย ถ้าจะปรารถนาเช่นนั้นแล้วมีสองทาง คือบวชทางหนึ่ง เป็นเศรษฐีทางหนึ่ง เป็นเจ้าแผ่นดินสำหรับแต่เป็นคนจน และเป็นคนที่อดกลั้นต่อสุขและทุกข์ อดกลั้นต่อความรักและความชังอันจะเกิดฉิวขึ้นมาในใจหรือมีผู้ยุยง เป็นผู้ปราศจากความเกียจคร้าน ผลที่จะได้นั้นมีแต่ชื่อเสียงปรากฏเมื่อเวลาตายแล้วว่าเป็นผู้รักษาวงศ์ตระกูลไว้ได้ และเป็นผู้ป้องกันความทุกข์ของราษฎรซึ่งอยู่ในอำนาจความปกครอง ต้องหมายใจในความสองข้อนี้เป็นหลักมากกว่าคิดถึงการเรื่องอื่น ถ้าผู้ซึ่งมิได้ทำใจได้เช่นนี้ก็ไม่แลเห็นเลยว่าจะปกครองรักษาแผ่นดินอยู่ได้

          เมื่อลงปลายหนังสือฉบับนี้ ต้องขออำนวยพรเจ้า ซึ่งยังมิต้องรับการหนักอย่างเช่นพ่อต้องรับมา ในเมื่ออายุเพียงนี้ยังมีพร้อมอยู่ทั้งบิดามารดาคณาญาติ ซึ่งจะช่วยอุปถัมภ์บำรุงให้สติปัญญาความคิดแก่กล้าขึ้น จนถึงเวลาที่ควรจะรับแล้วและได้รับโดยความสะดวกใจดีกว่าที่พ่อได้เป็นมาแล้ว ขอให้หมั่นศึกษาและทำในใจในข้อความที่ได้กล่าวตักเตือนมานี้ ละความเกียจคร้าน ตั้งใจพยายามทำทางไว้ให้ดีทุกเมื่อ ถ้าสงสัยอันใดข้อใดไม่เข้าใจให้ถาม จะอธิบายให้ฟัง ให้อ่านหนังสือนี้จำได้ทุกข้ออย่าให้เป็นแต่เหมือนอ่านหนังสือพิมพ์เล่น

(พระบรมนามาภิไธย) สยามินทร์

๑. พระราชหัตถเลขาในฐานะความทรงจำทางการเมืองของยุวกษัตริย์

          สิ่งที่โดดเด่นที่สุดในพระราชหัตถเลขาฉบับนี้ คือการที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมิได้ทรงอธิบายการขึ้นครองราชย์ในฐานะความสำเร็จหรือเกียรติยศเพียงด้านเดียว หากทรงเปิดเผยความทรงจำเกี่ยวกับความโดดเดี่ยว ความไม่พร้อม และความหวาดหวั่นที่เกิดขึ้นในช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อของพระชนมชีพ

          ข้อความที่ว่า

          “ที่แท้จริงเป็นผู้มีกรรมและมีทุกข์ยิ่งขึ้น ดังตัวพ่อได้เป็นมาเอง”

          แสดงให้เห็นว่าพระองค์ทรงแยกความหมายของการเป็นพระมหากษัตริย์ออกจากภาพลักษณ์แห่งความมั่งคั่งและอำนาจที่บุคคลทั่วไปอาจคาดหวัง การขึ้นครองราชย์ในวัยเพียง ๑๕ พรรษา มิได้ทำให้พระองค์ทรงมีความพร้อมในการบริหารราชการแผ่นดินโดยอัตโนมัติ ตรงกันข้าม พระราชสถานะดังกล่าวกลับนำมาซึ่งภาระหน้าที่ที่เกินกว่าประสบการณ์ของเด็กวัยเดียวกันจะรับมือได้โดยง่าย

          ประเด็นนี้สำคัญต่อการศึกษาประวัติศาสตร์การเมือง เพราะเป็นหลักฐานที่พระมหากษัตริย์ทรงบันทึกและอธิบายประสบการณ์ของพระองค์เองในเวลาต่อมา อย่างไรก็ตาม พระราชหัตถเลขาฉบับนี้เขียนขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๖ หลังเหตุการณ์ขึ้นครองราชย์ประมาณ ๒๕ ปี จึงควรอ่านในฐานะความทรงจำย้อนหลังที่ผ่านการทบทวนและเรียบเรียงจากประสบการณ์ มิใช่บันทึกเหตุการณ์ร่วมสมัยทุกถ้อยคำ

๒. “ภายใต้เงาท่านผู้สำเร็จราชการ”กับโครงสร้างอำนาจที่ไม่สมดุล

          ข้อความที่มีนัยสำคัญต่อหัวข้อเรื่องโดยตรง คือ

          “ฝ่ายญาติข้างพ่อคือเจ้านายทั้งปวงก็ตกอยู่ในอำนาจสมเด็จเจ้าพระยา”

          ข้อความนี้สะท้อนการรับรู้ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวต่อความสัมพันธ์เชิงอำนาจภายในราชสำนักในระยะแรกของรัชกาล กล่าวคือ แม้พระองค์จะทรงดำรงพระราชสถานะเป็นพระมหากษัตริย์ แต่บุคคลสำคัญในเครือข่ายพระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการยังมีข้อจำกัดในการสนับสนุนพระองค์ เนื่องจากอำนาจและความสามารถในการบริหารราชการแผ่นดินกระจุกตัวอยู่กับกลุ่มขุนนางผู้ใหญ่

          ในทางประวัติศาสตร์ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) เป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดินในช่วง พ.ศ. ๒๔๑๑–๒๔๑๖ การที่พระราชหัตถเลขากล่าวถึงอำนาจของสมเด็จเจ้าพระยาจึงช่วยให้เข้าใจบริบททางการเมืองของการขึ้นครองราชย์ในวัยเยาว์ได้อย่างชัดเจนยิ่งขึ้น

          อย่างไรก็ตาม การตีความคำว่า “ภายใต้เงา” ควรมีความระมัดระวัง เพราะเป็นถ้อยคำเชิงอุปมาของผู้เขียนบทความ มิใช่คำที่ปรากฏในพระราชหัตถเลขาโดยตรง และข้อความที่ทรงบันทึกก็ไม่เพียงพอที่จะสรุปว่าความสัมพันธ์ระหว่างพระองค์กับผู้สำเร็จราชการเป็นความขัดแย้งตลอดเวลา สิ่งที่หลักฐานยืนยันได้ชัดเจนกว่าคือ พระองค์ทรงรับรู้ถึงความไม่สมดุลของอำนาจและข้อจำกัดในการสร้างฐานสนับสนุนทางการเมืองในช่วงเริ่มต้นรัชกาล

๓. พระราชอำนาจมิได้เกิดจากพระราชสถานะเพียงอย่างเดียว

          ข้อความที่ว่า

          “เมื่อมีผู้ที่ร่วมคิดในทางอันดีมากขึ้น จึงค่อยแผ่อำนาจออกโดยยึดเอาทางที่ถูก ต่อสู้ทางที่ผิด”

          เป็นส่วนที่แสดงให้เห็นพระราชดำริเกี่ยวกับการสร้างความสามารถในการบริหารราชการแผ่นดินอย่างเป็นขั้นตอน พระองค์ทรงอธิบายถึงความสำคัญของการสร้างความไว้วางใจ การแสดงความเป็นธรรม และการขยายฐานสนับสนุนผ่านการกระทำที่ผู้คนเห็นว่าเหมาะสม

          เมื่ออ่านร่วมกับข้อความก่อนหน้า จะเห็นว่าพระราชหัตถเลขามิได้กล่าวถึงอำนาจในฐานะสิ่งที่มีอยู่แล้วอย่างสมบูรณ์ หากยังแสดงให้เห็นกระบวนการสร้างความน่าเชื่อถือและความร่วมมือภายในกลุ่มผู้มีบทบาททางการเมือง

          ในแง่นี้ ประสบการณ์ของยุวกษัตริย์อาจช่วยอธิบายได้ว่า เหตุใดพระราชหัตถเลขาจึงเน้นความอดกลั้น ความอ่อนน้อม การวางพระองค์อย่างเสมอต้นเสมอปลาย และการพิจารณาความดีความชอบมากกว่าความชอบหรือความชังส่วนพระองค์ ทั้งหมดนี้เป็นหลักคิดที่พระองค์ทรงถ่ายทอดให้รัชทายาท โดยอาศัยประสบการณ์ที่ทรงผ่านมาด้วยพระองค์เอง

๔. การรักษาวงศ์ตระกูลและการสร้างความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

          พระราชหัตถเลขายังให้ความสำคัญกับความสัมพันธ์ระหว่างพระบรมวงศานุวงศ์ โดยทรงกล่าวถึงการปฏิบัติต่อพระอนุชาและพระญาติ ตลอดจนการหลีกเลี่ยงความขัดแย้งที่อาจบั่นทอนความมั่นคงภายใน

          ข้อความที่ว่า

          “ให้โอบอ้อมอารีต่อญาติและมิตรอันสนิท มีน้องเป็นต้น เอาไว้เป็นกำลังให้จงได้”

          แสดงให้เห็นว่าความสัมพันธ์ภายในราชวงศ์มิได้เป็นเพียงเรื่องส่วนพระองค์ แต่มีความสำคัญต่อการดำรงอยู่ของสถาบันและการสืบทอดพระราชภาระด้วย

          เมื่อพิจารณาในบริบทการเมืองสมัยต้นรัชกาลที่ ๕ ข้อความนี้อาจอ่านได้ว่าเป็นบทเรียนเกี่ยวกับความจำเป็นในการประสานความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มบุคคลที่มีบทบาทในราชสำนัก อย่างไรก็ดี ไม่ควรนำข้อความดังกล่าวไปสรุปว่าการทรงปฏิบัติต่อพระญาติทุกกรณีเป็นไปเพื่อสร้างฐานอำนาจทางการเมืองเท่านั้น เพราะพระราชหัตถเลขายังสะท้อนมิติของความผูกพัน ความห่วงใย และการอบรมพระราชโอรสในฐานะพระราชบิดาอย่างชัดเจน

๕. พระราชหัตถเลขาในฐานะบทเรียนสำหรับผู้สืบราชบัลลังก์

          เหตุผลที่พระราชหัตถเลขาฉบับนี้มีความสำคัญเป็นพิเศษ คือพระองค์ทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นเมื่อสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ มีพระชนมายุเท่ากับที่พระองค์ทรงมีเมื่อเสด็จขึ้นครองราชย์ พระราชหัตถเลขาจึงมีลักษณะเป็นการเปรียบเทียบระหว่างประสบการณ์ของพระราชบิดากับอนาคตของพระราชโอรสอย่างชัดเจน

          ข้อความที่ว่า

          “บัดนี้ ลูกมีอายุเท่ากับพ่อในเวลาที่ได้มีความทุกขเวทนาแสนสาหัสเช่นนั้น”

          มิได้เป็นเพียงการระลึกถึงอดีต แต่เป็นการใช้ประสบการณ์ที่ผ่านมาเป็นเครื่องมือในการเตรียมผู้สืบราชบัลลังก์ พระองค์ทรงเน้นว่าพระราชโอรสมีเงื่อนไขแตกต่างจากพระองค์ เพราะยังมีพระราชบิดา พระราชมารดา และพระญาติที่สามารถช่วยอุปถัมภ์และอบรมได้

          จุดนี้ทำให้เห็นความแตกต่างระหว่างการขึ้นครองราชย์ของพระมหากษัตริย์ในวัยเยาว์กับการเตรียมรัชทายาทให้พร้อมสำหรับการรับพระราชภาระในอนาคต พระราชหัตถเลขาจึงเป็นทั้งเอกสารส่วนพระองค์และหลักฐานเกี่ยวกับแนวคิดในการเตรียมผู้สืบทอดอำนาจทางการเมือง

ข้อสรุปสำหรับปริทรรศน์

          พระราชหัตถเลขาลงวันที่ ๘ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก ๑๑๒ เป็นหลักฐานสำคัญที่ช่วยเปิดมุมมองต่อประสบการณ์ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในฐานะยุวกษัตริย์ โดยเฉพาะการเผชิญข้อจำกัดด้านประสบการณ์ การขาดผู้สนับสนุนที่เข้มแข็ง และการดำรงพระราชสถานะภายใต้โครงสร้างอำนาจที่มีขุนนางผู้ใหญ่เป็นกำลังสำคัญ

          สิ่งที่ทำให้เอกสารฉบับนี้มีคุณค่า มิใช่เพียงการกล่าวถึงความยากลำบากในอดีต แต่คือการที่พระองค์ทรงนำประสบการณ์ดังกล่าวมาเรียบเรียงเป็นบทเรียนเกี่ยวกับการปกครอง การสร้างความไว้วางใจ ความอดกลั้น การประสานความสัมพันธ์ และความรับผิดชอบต่อบ้านเมือง เพื่อพระราชทานแก่ผู้สืบราชบัลลังก์

          ดังนั้น “เงาท่านผู้สำเร็จราชการ” จึงควรใช้เป็นกรอบการตีความเพื่อศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างพระราชสถานะกับอำนาจทางการเมืองในช่วงต้นรัชกาล มากกว่าจะใช้เป็นข้อสรุปว่าพระมหากษัตริย์ทรงถูกครอบงำโดยบุคคลใดบุคคลหนึ่งอย่างเบ็ดเสร็จ พระราชหัตถเลขาแสดงให้เห็นว่า การดำรงพระราชอำนาจมิได้ขึ้นอยู่กับสถานะตามราชประเพณีเพียงอย่างเดียว แต่ยังเกี่ยวข้องกับการสร้างความไว้วางใจ การจัดการความสัมพันธ์ และการเรียนรู้ที่จะรับผิดชอบต่อภาระการปกครองในบริบทที่เปลี่ยนแปลงไป