ทำไมชาวนาวางส้มข้างต้นข้าว? ความเชื่อเรื่องแม่โพสพตอนข้าวตั้งท้อง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ชาวนาบางพื้นที่วางส้มไว้ข้างต้นข้าวในพิธีทำขวัญ เพราะเชื่อว่ารวงที่กำลัง “ตั้งท้อง” เหมือนผู้หญิงตั้งครรภ์ซึ่งอยากกินของเปรี้ยว นี่คือคำอธิบายในบันทึกประเพณีทำขวัญข้าวจากพื้นที่อำเภอสามพราน จังหวัดนครปฐม ไม่ใช่กฎที่ชาวนาทุกภาคต้องทำเหมือนกัน

ในความเชื่อของชาวบ้าน ข้าวมีขวัญและมีแม่โพสพคอยดูแล เมื่อถึงช่วงที่ต้นข้าวเริ่มตั้งท้อง เจ้าของนาจึงทำพิธีเรียกขวัญและแสดงความขอบคุณต่อผู้ที่เชื่อว่าคุ้มครองผลผลิต ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรอธิบายว่า ชาวไทยเชื่อว่าคน สัตว์ และสิ่งของมีขวัญประจำตัว ข้าวกับควายก็เช่นกัน

บันทึกจากอำเภอสามพรานเล่าว่า เดิมแต่ละครอบครัวจะทำพิธีช่วงข้าวตั้งท้องในวันข้างขึ้นเดือนสิบ ผู้หญิงในบ้านจะมัดสายสิญจน์รอบข้าวสามกอ ปักธงกับอ้อย แล้วนำผ้าและเครื่องประดับมาแต่งต้นข้าว ข้าง ๆ ยังมีหวี กระจก แป้ง น้ำมันใส่ผม น้ำหอม และอาหารที่จัดไว้ให้แม่โพสพ เมื่อทำเสร็จจึงกล่าวเชิญขวัญให้อยู่กับรวงข้าว

เมื่อรวงข้าวเข้าสู่ช่วงตั้งท้อง ชาวบ้านเชื่อว่าแม่โพสพ อยากกินรสเปรี้ยว จึงนำผลไม้รสเปรี้ยวมาถวาย ส้มจึงเป็นของไหว้ที่สื่อถึงการเอาใจใส่แม่โพสพและต้นข้าว

หลังพิธี ผ้าและเครื่องประดับจะเก็บกลับ ส่วนขนมกับผลไม้ที่ถวายแม่โพสพจะนำมาแบ่งให้เด็ก ๆ ในละแวกกิน

ทำขวัญข้าวไม่ได้ทำเฉพาะตอนข้าวตั้งท้องเท่านั้น บางพื้นที่ทำอีกครั้งหลังเก็บเกี่ยวและขนข้าวขึ้นยุ้ง โดยเชิญขวัญข้าวจากนาให้ตามไปอยู่กับข้าวที่เก็บไว้ พิธีและเครื่องบูชาแตกต่างกันตามท้องถิ่น ตัวอย่างคลองบางซื่อมีงานรวมของชุมชนหลังเกี่ยวข้าวและนิมนต์พระมาสวด จึงเห็นว่าพิธีเดียวกันปรับตามวิถีของแต่ละพื้นที่

เมื่อพื้นที่ทำนาลดลงและชาวบ้านบางส่วนขายข้าวให้โรงสีทันทีหลังเก็บเกี่ยว พิธีที่แต่ละครอบครัวเคยทำก็ลดลงตามไปด้วย บันทึกของศูนย์ฯ ระบุว่าชุมชนคลองบางซื่อยังจัดพิธีรวมหมู่ต่อเนื่อง แม้รูปแบบจะเปลี่ยนจากงานในครัวเรือนมาเป็นงานของชุมชน

คำตอบของเรื่องส้มจึงอยู่ที่ความเชื่อเรื่องข้าวตั้งท้องและแม่โพสพ ไม่ใช่เคล็ดลับปลูกข้าวให้โตเร็ว พิธีนี้เป็นวิธีที่ชาวนาในบางชุมชนใช้ขอบคุณและเรียกขวัญของต้นข้าว ส่วนความเชื่อว่าแม่โพสพคุ้มครองนาเป็นศรัทธาที่สืบต่อกันมา ไม่ใช่ข้อพิสูจน์ว่าพิธีจะรับประกันผลผลิต

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th