ยอดพระธาตุพนมถูกต่อเพิ่ม 10 เมตร ก่อนล้มทั้งองค์ในปี 2518

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

พระธาตุพนมพังลงทั้งองค์เมื่อ 11 สิงหาคม 2518 หลังฝนหนักและพายุหลายวัน รายงานหลังเหตุระบุว่า ฐานชั้นล่างรับน้ำหนักส่วนบนไม่ไหว ส่วนฝนที่ตกต่อเนื่องทำให้รอยร้าวชัดขึ้นและความเสียหายลุกลาม

พระธาตุพนมตั้งอยู่ในอำเภอธาตุพนม จังหวัดนครพนม บนเนินสูงกว่าพื้นที่รอบ ๆ ราว 2 เมตร ซึ่งในตำนานเรียกว่าภูกำพร้า ผู้คนสองฝั่งโขงมาสักการะที่นี่ และงานนมัสการประจำปีจัดตั้งแต่วันขึ้น 10 ค่ำถึงวันแรม 1 ค่ำ เดือน 3 กรมศิลปากรขึ้นทะเบียนพระธาตุพนมเป็นโบราณสถานสำคัญของชาติใน พ.ศ. 2478 องค์พระธาตุผ่านการซ่อมและต่อเติมหลายยุค จึงมีร่องรอยงานช่างจากหลายช่วงเวลา

ก่อนการต่อยอดช่วงนั้น พระธาตุพนมเคยผ่านการซ่อมใหญ่ในรัชกาลที่ 5 ฐานข้อมูลโบราณคดีของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุปีไว้เป็น พ.ศ. 2435/2444 ครั้งนั้นช่างถอนวัชพืช ขูดปูนที่เสื่อมออก และอุดรอยแตกด้วยปูนใหม่ ยังพบพระบูชาและของมีค่าที่หลุดออกมากับปูนเก่า จึงรวบรวมไว้ระหว่างซ่อม บันทึกการบูรณะยังระบุสูตรผสมปูนที่ใช้ฉาบและปั้นลายไว้ด้วย

จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดในช่วง พ.ศ. 2483–2484 รัฐบาลเสริมคอนกรีตเสริมเหล็กตั้งแต่เหนือฐานขึ้นไปจนถึงยอด ต่อส่วนยอดให้สูงขึ้นอีก 10 เมตร และทำฉัตรทองคำองค์ใหม่ ฐานข้อมูลโบราณคดีของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่าส่วนที่เสริมมีน้ำหนักมาก แต่ไม่มีการปรับฐานรองรับเพิ่ม

จังหวัดนครพนมบันทึกเรื่องฝนและพายุ ส่วนรายงานโบราณคดีอ้างผลวิเคราะห์เรื่องฐานที่รับน้ำหนักไม่ไหว เอกสารที่เผยแพร่ไม่ได้คำนวณว่าสภาพอากาศกับการต่อเติมมีส่วนต่อการพังมากน้อยเพียงใด จึงยังระบุสัดส่วนของแต่ละปัจจัยไม่ได้

บันทึกการสำรวจระบุว่าเริ่มพบรอยร้าวที่ฐานในช่วงต้นเดือนสิงหาคม 2518 ฝนที่ตกต่อเนื่องทำให้รอยแตกชัดขึ้น ก่อนองค์พระธาตุจะทรุดและหักล้มไปทางทิศตะวันออกในวันที่ 11 สิงหาคม หลังการพังตรวจพบว่าโครงสร้างหักเป็นสามท่อน ส่วนล่างแตกละเอียด ยอดตกทับอาคารใกล้เคียง ทำให้วิหารหอพระแก้วและศาลาการเปรียญเสียหายมาก ส่วนฉัตรทองคำเสียหายเพียงเล็กน้อย

อุโมงค์ที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุไม่ได้รับความเสียหาย ทีมสำรวจจึงรื้อกองอิฐและชิ้นส่วนอย่างระมัดระวัง พร้อมรักษาวัตถุที่ยังอยู่เดิม งานครั้งนั้นต้องดูแลทั้งโครงสร้างและสิ่งของทางศาสนาไปพร้อมกัน

การก่อสร้างองค์ใหม่เริ่มในเดือนพฤษภาคม 2519 และเสร็จในเดือนมีนาคม 2522 เงินบริจาคจากประชาชนทั่วประเทศสมทบกับงบของรัฐบาล จังหวัดนครพนมระบุว่า องค์ใหม่ครอบฐานเดิมและรักษารูปแบบสถาปัตยกรรมเก่าไว้ เมื่อบูรณะเสร็จ มีพิธีอัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุกลับขึ้นบรรจุในองค์พระธาตุ

ระหว่างบูรณะ กรมศิลปากรเปิดหลุมขุดค้น 6 จุด ทั้งภายในองค์พระธาตุและบริเวณแนวกำแพง ฐานข้อมูลของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่าพบจารึกที่เกี่ยวข้องรวม 1,061 ชิ้น โดยไม่นับชิ้นที่ชำรุดมาก หนึ่งในนั้นคือจารึกลานเงินจากกรุหมายเลข 44 ซึ่งระบุศักราช 2238 และฐานข้อมูลจารึกกำหนดอายุไว้ช่วงปลายรัชสมัยพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราช จารึกเหล่านี้บันทึกร่องรอยการถวายและการดูแลศาสนสถานในอดีต

ตำนานอุรังคธาตุเล่าว่าพระพุทธเจ้าเสด็จมายังแคว้นศรีโคตรบูรณ์ และมีการนำพระอุรังคธาตุมาประดิษฐานที่ภูกำพร้าหลังพระองค์ปรินิพพาน เนื้อหาช่วงนี้เป็นตำนานทางศาสนาที่ชุมชนสืบทอดกันมา ส่วนอายุของสิ่งก่อสร้างต้องดูจากหลักฐานทางโบราณคดีอีกชุดหนึ่ง

ผลขุดค้นพบว่าเมื่อเริ่มสร้างพระธาตุ มีการขุดคูน้ำสามด้านและนำดินมาถมพื้นที่ ส่วนแม่น้ำโขงเป็นแนวคูน้ำด้านตะวันออก อิฐสลักที่พบมีรูปนารายณ์ทรงครุฑ พระอิศวรทรงโค และพระพรหมเหนือหงส์ นักโบราณคดีใช้ทั้งผังอาคาร ท่อระบายน้ำพิธีกรรม และลวดลายอิฐประกอบข้อเสนอว่าอาคารระยะแรกเกี่ยวข้องกับศาสนาฮินดู

รายงานขุดค้นประเมินว่าอาคารอิฐเดิมเริ่มสร้างราว พ.ศ. 1200–1400 ต่อมาราวพุทธศตวรรษที่ 17–18 มีการปรับพื้นที่และสร้างสิ่งก่อสร้างเล็ก ๆ ภายในเพื่อบรรจุของศักดิ์สิทธิ์ ก่อนเปลี่ยนเป็นพุทธสถาน พื้นที่ถูกทิ้งร้างอยู่ช่วงหนึ่ง ก่อนกษัตริย์ล้านช้างเข้าซ่อมแซมและตั้งเป็นวัดภายในพุทธศตวรรษที่ 21 ทุกช่วงเวลาเป็นข้อประเมินทางโบราณคดี ไม่ใช่ปีสร้างที่ระบุไว้บนอาคาร

กรณีพระธาตุพนมยังชี้ให้เห็นความสำคัญของการบันทึกประวัติการต่อเติมอาคารเก่า เพราะวัสดุใหม่เปลี่ยนน้ำหนักที่ฐานต้องรับ เมื่อพบรอยร้าวจึงต้องตรวจทั้งประวัติการซ่อมและโครงสร้างรอบข้าง ไม่ใช่มองเฉพาะจุดที่เริ่มเสียหาย

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th