23 ตุลาคม วันปิยมหาราช วันคล้ายวันสวรรคตของรัชกาลที่ 5 ผู้ทรงเป็นที่รักยิ่งของปวงชน

วันที่ 23 ตุลาคมของทุกปี เป็นวันปิยมหาราช วันที่ประชาชนชาวไทยร่วมกันน้อมรำลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 พระมหากษัตริย์ผู้ทรงประกอบพระราชกรณียกิจสำคัญต่อบ้านเมือง และทรงเป็นที่เคารพรักของปวงชนชาวไทย วันนี้จึงมิได้เป็นเพียงวันสำคัญที่ปรากฏอยู่ในปฏิทิน แต่ยังเป็นโอกาสให้ประชาชนได้ระลึกถึงพระราชกรณียกิจและคุณูปการที่มีต่อประเทศชาติสืบมา

ที่มาของวันปิยมหาราช

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 ณ พระที่นั่งอัมพรสถาน พระราชวังดุสิต โดยทรงครองราชย์เป็นเวลา 42 ปี ต่อมาใน พ.ศ. 2454 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 ทรงริเริ่มการบำเพ็ญพระราชกุศลในวันคล้ายวันสวรรคตของสมเด็จพระบรมชนกนาถ จึงเป็นที่มาของการกำหนดวันดังกล่าวให้เป็นวันปิยมหาราช

การน้อมรำลึกถึงพระองค์ในวันที่ 23 ตุลาคม จึงมีความหมายเชื่อมโยงทั้งกับวันคล้ายวันสวรรคตและพระราชกรณียกิจที่ทรงมีต่อประเทศชาติ เป็นวันที่ประชาชนร่วมแสดงความกตัญญูกตเวทีและน้อมสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณของพระมหากษัตริย์ผู้ทรงมีบทบาทสำคัญในประวัติศาสตร์ไทย

ความหมายของพระราชสมัญญา สมเด็จพระปิยมหาราช

พระราชสมัญญา “สมเด็จพระปิยมหาราช” มีความหมายว่า พระมหากษัตริย์ที่ทรงเป็นที่รักยิ่งของปวงชน นอกจากนี้ พระองค์ยังทรงได้รับพระนามว่า “พระพุทธเจ้าหลวง” ซึ่งเป็นพระนามที่ประชาชนคุ้นเคยและใช้กล่าวถึงพระองค์ด้วยความเคารพ

พระราชสมัญญาดังกล่าวสะท้อนถึงความผูกพันระหว่างพระมหากษัตริย์กับประชาชน และเป็นเครื่องเตือนใจให้ระลึกถึงพระราชกรณียกิจที่ทรงอุทิศเพื่อบ้านเมือง โดยเฉพาะการเปลี่ยนแปลงด้านสังคมและการบริหารประเทศ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของรากฐานการพัฒนาประเทศไทยในเวลาต่อมา

พระราชกรณียกิจสำคัญที่ส่งผลต่อสังคมไทย

หนึ่งในพระราชกรณียกิจที่สำคัญยิ่ง คือการเลิกทาส ซึ่งทรงดำเนินการอย่างค่อยเป็นค่อยไป เริ่มตั้งแต่ พ.ศ. 2417 โดยกำหนดให้ลูกทาสที่เกิดในปีที่พระองค์เสด็จขึ้นครองราชย์ได้รับการลดค่าตัว และพ้นจากการเป็นทาสเมื่อมีอายุครบ 21 ปี แนวทางดังกล่าวเป็นส่วนหนึ่งของการเปลี่ยนแปลงระบบทาสอย่างเป็นลำดับ ก่อนที่จะมีการตราพระราชบัญญัติทาส ร.ศ. 124 ใน พ.ศ. 2448 เพื่อเลิกทาสโดยสิ้นเชิง โดยไม่เกิดการนองเลือด

การเลิกทาสเป็นพระราชกรณียกิจที่มีความสำคัญต่อชีวิตและสถานะของผู้คนในสังคม แสดงให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ที่ดำเนินไปอย่างค่อยเป็นค่อยไป ขณะเดียวกัน พระองค์ยังทรงปฏิรูประบบราชการ โดยจัดตั้งกระทรวง ทบวง กรม เพื่อปรับปรุงการบริหารราชการแผ่นดินให้เป็นระบบมากขึ้น การเปลี่ยนแปลงด้านการบริหารนี้เป็นอีกส่วนสำคัญของการพัฒนาประเทศ

ด้านการคมนาคม พระองค์ทรงริเริ่มกิจการรถไฟ โดยเริ่มก่อสร้างทางรถไฟสายกรุงเทพฯ–นครราชสีมาใน พ.ศ. 2436 การริเริ่มดังกล่าวสะท้อนถึงความสำคัญของการพัฒนาระบบเดินทางและการเชื่อมโยงพื้นที่ต่าง ๆ เข้าด้วยกัน นอกจากนี้ พระองค์ยังเสด็จประพาสยุโรป 2 ครั้ง ใน พ.ศ. 2440 และ พ.ศ. 2450 เพื่อเจริญสัมพันธไมตรีกับนานาประเทศ ซึ่งเป็นพระราชกรณียกิจด้านการต่างประเทศที่มีความสำคัญต่อบ้านเมือง

เมื่อพิจารณาพระราชกรณียกิจเหล่านี้ร่วมกัน จะเห็นได้ว่าพระองค์ทรงให้ความสำคัญทั้งกับการเปลี่ยนแปลงทางสังคม การบริหารราชการ การคมนาคม และความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ แต่ละด้านล้วนเป็นส่วนหนึ่งของพระราชกรณียกิจที่ประชาชนชาวไทยน้อมรำลึกถึงในวันปิยมหาราช

พระบรมรูปทรงม้า สัญลักษณ์แห่งการน้อมรำลึก

พระบรมรูปทรงม้า ณ ลานพระราชวังดุสิต เป็นสถานที่สำคัญที่เกี่ยวข้องกับการถวายราชสักการะในวันปิยมหาราช การสร้างพระบรมรูปครั้งนี้เกิดจากเงินที่ประชาชนร่วมกันเรี่ยไรถวาย เนื่องในโอกาสที่พระองค์ทรงครองราชย์ครบ 40 ปี โดยพระบรมรูปได้รับการปั้นและหล่อที่กรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส

ใน พ.ศ. 2450 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จประทับเป็นแบบให้ช่างปั้น และต่อมาได้เสด็จพระราชดำเนินทรงเปิดพระบรมรูปด้วยพระองค์เอง เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2451 ส่วนเงินเรี่ยไรที่เหลือจากการสร้างพระบรมรูปนั้น ต่อมาพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงนำไปใช้สร้างจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

เรื่องราวของพระบรมรูปทรงม้าจึงมิได้มีเพียงความสำคัญในฐานะสถานที่ถวายราชสักการะ แต่ยังสะท้อนถึงความร่วมใจของประชาชนที่ได้ร่วมกันถวายเงินเพื่อสร้างพระบรมรูป และการนำเงินส่วนที่เหลือไปใช้ในการก่อตั้งสถาบันการศึกษา ซึ่งเป็นอีกส่วนหนึ่งของเรื่องราวที่เกี่ยวข้องกับวันสำคัญนี้

การน้อมรำลึกในวันที่ 23 ตุลาคม

ทุกวันที่ 23 ตุลาคม พระมหากษัตริย์ พระบรมวงศานุวงศ์ หน่วยงานภาครัฐ และประชาชน ร่วมวางพวงมาลาถวายราชสักการะ ณ พระบรมรูปทรงม้า นอกจากนี้ ยังมีการทำบุญตักบาตรเพื่ออุทิศเป็นพระราชกุศล กิจกรรมเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของการแสดงความเคารพและน้อมรำลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

วันปิยมหาราชจึงเป็นโอกาสให้ประชาชนได้ระลึกถึงพระราชกรณียกิจสำคัญ ตั้งแต่การเลิกทาส การปฏิรูประบบราชการ การริเริ่มกิจการรถไฟ ไปจนถึงการเจริญสัมพันธไมตรีกับนานาประเทศ ตลอดจนเรื่องราวของพระบรมรูปทรงม้าที่เกิดจากความร่วมใจของประชาชน

ในวันที่ 23 ตุลาคม การน้อมรำลึกถึงพระองค์มิได้จำกัดอยู่เพียงพิธีถวายราชสักการะ แต่ยังเป็นการระลึกถึงคุณูปการที่มีต่อประเทศชาติและประชาชนชาวไทย ด้วยความสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณ และด้วยความเคารพต่อพระราชกรณียกิจที่ได้รับการจดจำสืบมาอย่างสงบและสมพระเกียรติ