พระนาย ใหญ่กว่าพระยาจริงไหม เปิดความจริงตำแหน่งขุนนางไทยอดีต

ถ้าพูดถึงละครย้อนยุคหรือวรรณคดีไทย หลายคนอาจเคยได้ยินคำว่า “คุณพระนาย” จนเกิดข้อสงสัยว่าตำแหน่งนี้มีอำนาจมากเพียงใด และอยู่สูงกว่าขุนนางบรรดาศักดิ์ “พระยา” หรือไม่ คำตอบคือ ไม่สามารถตัดสินลำดับสูงต่ำจากคำเรียกเพียงอย่างเดียวได้ เพราะคำว่า “พระนาย” มีความหมายเฉพาะเกี่ยวข้องกับตำแหน่งหัวหมื่นมหาดเล็กในราชสำนัก ไม่ใช่บรรดาศักดิ์อีกชั้นหนึ่งที่นำไปเทียบกับพระยาได้โดยตรง

ตามพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 คำว่า “พระนาย” หมายถึงคำเรียกหัวหมื่นมหาดเล็ก โดยยกตัวอย่างเจ้าหมื่นไวยวรนาถที่เรียกว่า “พระนายไวยวรนาถ” จึงเห็นได้ว่าคำนี้เกี่ยวข้องกับตำแหน่งราชการในราชสำนักโดยเฉพาะ ไม่ได้หมายถึงขุนนางทุกคนที่มีคำว่า “พระ” นำหน้าชื่อ

หัวหมื่นมหาดเล็กคือใคร มีหน้าที่สำคัญอย่างไร? ในระบบราชสำนักแบบเดิม กรมมหาดเล็กมีหน้าที่เกี่ยวข้องกับงานรับใช้และกิจการภายในพระราชสำนัก โดยมีการแบ่งงานออกเป็น 4 เวร ได้แก่ เวรศักดิ์ เวรสิทธิ์ เวรฤทธิ์ และเวรเดช แต่ละเวรมีหัวหมื่นเป็นผู้บังคับบัญชา การเรียกหัวหมื่นมหาดเล็กว่า “พระนาย” จึงสะท้อนสถานะของผู้ดำรงตำแหน่งในระบบราชการดังกล่าว ทั้งนี้ รายละเอียดการจัดงานและการเรียกบรรดาศักดิ์อาจเปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัย

อีกประเด็นที่ทำให้เกิดความสับสนคือคำว่า “จมื่น” และ “เจ้าหมื่น” ซึ่งพบได้ในเอกสารประวัติศาสตร์เกี่ยวกับขุนนางมหาดเล็ก คำเหล่านี้สัมพันธ์กับการใช้บรรดาศักดิ์ในแต่ละยุค จึงไม่ควรสรุปว่าบุคคลที่มีชื่อคล้ายกันหรือใช้บรรดาศักดิ์ต่างกันจะเป็นคนละตำแหน่งเสมอไป การพิจารณาต้องดูทั้งช่วงเวลา ตำแหน่งราชการ และประวัติของบุคคลประกอบกัน

แล้ว “พระนาย” ใหญ่กว่า “พระยา” หรือไม่? ต้องแยกให้ออกระหว่าง ตำแหน่งหน้าที่กับบรรดาศักดิ์ เพราะพระนายเป็นคำเรียกที่ผูกกับหัวหมื่นมหาดเล็ก ส่วนพระยาเป็นบรรดาศักดิ์ของขุนนาง การเปรียบเทียบจึงต้องพิจารณาระบบราชการในยุคนั้นและอำนาจหน้าที่ของแต่ละตำแหน่ง ไม่ควรฟันธงว่าพระนายสูงกว่าพระยาทุกกรณี เพียงเพราะมีคำว่า “พระ” เหมือนกัน

ตัวอย่างที่น่าสนใจปรากฏในวรรณคดีเรื่อง ขุนช้างขุนแผน ซึ่งมีตัวละครพลายงามได้รับบรรดาศักดิ์เป็นหมื่นไวยวรนาถ และเกี่ยวข้องกับตำแหน่งหัวหมื่นมหาดเล็ก จึงมีการเรียกในบริบทของ “พระไวย” หรือ “พระนาย” เรื่องนี้ช่วยให้ผู้อ่านเห็นภาพการใช้คำดังกล่าวในวรรณคดีไทยได้ชัดเจนขึ้น อย่างไรก็ตาม การอธิบายตำแหน่งในวรรณคดีควรแยกจากหลักฐานประวัติศาสตร์ของบุคคลจริงด้วย

อีกบุคคลสำคัญที่มีเส้นทางราชการเกี่ยวข้องกับกรมมหาดเล็กคือ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ซึ่งเริ่มรับราชการเป็นมหาดเล็ก ก่อนเลื่อนตำแหน่งและบรรดาศักดิ์ขึ้นตามลำดับ รวมถึงได้รับบรรดาศักดิ์จมื่นไวยวรนารถในเวลาต่อมา ประวัติของท่านสะท้อนให้เห็นว่าการรับราชการในกรมมหาดเล็กเป็นเส้นทางหนึ่งที่อาจนำไปสู่ตำแหน่งสำคัญในราชการได้ แต่ไม่ได้หมายความว่าผู้ดำรงตำแหน่งหัวหมื่นทุกคนจะมีเส้นทางความก้าวหน้าเหมือนกัน

สรุปแล้ว “พระนาย” ไม่ใช่บรรดาศักดิ์ที่สามารถนำไปจัดลำดับสูงกว่าพระยาได้โดยตรง แต่เป็นคำเรียกหัวหมื่นมหาดเล็กในระบบราชสำนักไทย หากพบคำนี้ในละครย้อนยุคหรือวรรณคดี สิ่งสำคัญคือทำความเข้าใจตำแหน่งและยุคสมัยที่เกี่ยวข้อง แทนการตัดสินจากชื่อเรียกเพียงอย่างเดียว เพราะเบื้องหลังคำสั้น ๆ นี้มีทั้งระบบราชการ ธรรมเนียมการเรียกขาน และประวัติศาสตร์การเลื่อนตำแหน่งของขุนนางไทยซ่อนอยู่

ขอบคุณที่แวะมาอ่านนะครับ ถ้าชอบก็อย่าลืมกดไลน์ กดแชร์และกดติดตามด้วยนะครับ เพื่อที่ท่านจะได้ไม่พลาดข่าวสารต่าง ๆ ที่เป็นประโยชน์และสาระความบันเทิง

แหล่งที่มา

• พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554
• หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร — ข้อมูลวรรณคดีเรื่อง ขุนช้างขุนแผน
• กรมศิลปากร — ข้อมูลประวัติศาสตร์และประวัติบุคคลสำคัญ
• เอกสารประวัติศาสตร์เกี่ยวกับกรมมหาดเล็กและระบบราชการไทย