ปริญญายังพาเด็กจบใหม่ไปถึงงานที่อยากทำได้แค่ไหน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

วันรับปริญญาเป็นวันที่หลายบ้านถ่ายรูปกันจนเมมโมรีเต็ม โทรศัพท์หนึ่งเครื่องมีทั้งรอยยิ้ม ดอกไม้ ชุดครุย และคำถามเดิมจากญาติ ๆ ว่า “แล้วจะไปทำงานที่ไหน” แต่พอกลับมาถึงห้อง สิ่งที่รออยู่ไม่ใช่แค่การส่งเรซูเม่ หากเป็นประกาศรับสมัครที่ขอประสบการณ์ เครื่องมือเฉพาะทาง และผลงานจริง ทั้งที่เจ้าตัวเพิ่งออกจากรั้วมหาวิทยาลัยไม่กี่วัน

ปริญญาไม่ได้ไร้ความหมาย แต่มันไม่ใช่บัตรผ่านอัตโนมัติอีกแล้ว ช่องว่างที่น่ากังวลคือหลายหลักสูตรวัดผลจากการจำและทำตามโจทย์ ขณะที่ที่ทำงานอยากได้คนที่ตั้งโจทย์เป็น ใช้เครื่องมือใหม่ได้ และรับผิดชอบผลลัพธ์ของงานตัวเอง

ตลาดไม่ได้ปิดประตูใส่บัณฑิต แต่ตั้งเงื่อนไขไว้หนักกว่าเดิม

ภาพรวมตลาดแรงงานไทยไม่ได้แปลว่าทุกคนหางานไม่ได้ สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติรายงานว่าไตรมาส 4 ปี 2568 อัตราว่างงานรวมอยู่ที่ 0.7% หรือราว 280,000 คน แต่ตัวเลขรวมนี้ไม่ได้สะท้อนความยากของคนที่เพิ่งเริ่มต้น เพราะคนจบใหม่ยังไม่มีประสบการณ์ ไม่มีเครือข่าย และมักแข่งขันกันในตำแหน่งระดับเริ่มต้นจำนวนจำกัด

กรมการจัดหางานจึงยังจัดทำทั้งรายงานภาวะว่างงานของผู้จบปริญญาตรี และข้อมูลคาดการณ์ผู้ที่จะเข้าสู่ตลาดแรงงานในปี 2569–2570 อยู่แล้ว นี่สะท้อนว่าการจับคู่ระหว่างคนเรียนจบกับงานที่มีอยู่ เป็นโจทย์จริงของตลาด ไม่ใช่แค่ความกังวลของเด็กปีสุดท้าย

ตำแหน่งงานทั่วไปจำนวนหนึ่งเคยมีไว้สำหรับงานซ้ำ ๆ เช่น สรุปเอกสาร จัดรูปแบบสไลด์ ร่างข้อความ ค้นข้อมูลเบื้องต้น หรือทำรายงานตามแม่แบบ วันนี้ AI ทำร่างแรกของงานเหล่านี้ได้ในเวลาไม่กี่นาที บริษัทจึงไม่ได้มองหาแค่คนที่ “ทำงานได้” แต่เริ่มถามว่า คนนี้ตรวจคำตอบของ AI เป็นไหม เห็นข้อผิดพลาดหรือเปล่า และเปลี่ยนข้อมูลกระจัดกระจายให้เป็นการตัดสินใจที่ใช้ได้จริงได้หรือไม่

ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ AI แย่งงานทั้งหมด เพราะหลายงานยังต้องมีคนรับผิดชอบต่อคุณภาพ ความปลอดภัย ลูกค้า และผลทางธุรกิจ แต่คนที่ทำงานแบบรอคำสั่งทีละข้อจะถูกกดดันมากขึ้น งานระดับเริ่มต้นจึงไม่หายไปทันที หากถูกยกระดับความคาดหวังให้สูงขึ้นเร็วมาก

สิ่งที่มหาวิทยาลัยให้ได้ และสิ่งที่ต้องสร้างเพิ่มเอง

มหาวิทยาลัยยังมีคุณค่ามากในฐานะที่ให้พื้นฐานทางวิชาการ วิธีคิดเป็นระบบ วินัยในการทำงานยาว ๆ และพื้นที่ให้ลองผิดลองถูก แต่หากเรียนจบพร้อมเกรดดีเพียงอย่างเดียว ผู้สมัครอาจยังตอบไม่ได้ว่าเคยแก้ปัญหาอะไร เคยคุยกับผู้ใช้จริงหรือไม่ และเคยส่งงานที่มีคนเอาไปใช้ต่อหรือเปล่า

รายงานการประเมินความพร้อมด้าน AI ของไทยที่จัดทำร่วมกับ UNESCO ระบุความจำเป็นในการบูรณาการความรู้ AI และจริยธรรมเข้าไปในหลักสูตร รวมถึงการพัฒนาทักษะใหม่และทักษะเสริมสำหรับแรงงาน ประเด็นสำคัญจึงไม่ใช่การรีบสอนให้ทุกคนเป็นโปรแกรมเมอร์ แต่คือทำให้คนทุกสาขาใช้ AI อย่างรู้ข้อจำกัด ตรวจสอบผลลัพธ์ และไม่โยนความรับผิดชอบให้เครื่องมือ

ทักษะที่ยังมีราคาสูงไม่ใช่คำสวยหรูบนเรซูเม่ แต่เป็นพฤติกรรมที่พิสูจน์ได้ เช่น ฟังโจทย์จนเข้าใจปัญหาจริง แยกข้อเท็จจริงออกจากความเห็น ตั้งคำถามกับข้อมูลที่ดูน่าเชื่อ จัดการความเห็นต่างในทีม และอธิบายเรื่องยากให้ลูกค้าหรือเพื่อนร่วมงานเข้าใจ คนที่ทำสิ่งเหล่านี้ได้จะใช้ AI เป็นแรงเสริม แทนที่จะปล่อยให้ AI เป็นคนคิดแทน

อีกทักษะหนึ่งคือการเชื่อมหลายด้านเข้าด้วยกัน นักการตลาดที่อ่านข้อมูลลูกค้าได้ นักบัญชีที่สื่อสารกับทีมเทคโนโลยีได้ หรือดีไซเนอร์ที่ทดสอบกับผู้ใช้จริงได้ มักมีพื้นที่ยืนกว่าคนที่รอรับงานแคบ ๆ เพราะองค์กรต้องการคนที่เห็นผลกระทบของงานทั้งเส้น ไม่ใช่เฉพาะส่วนที่ตัวเองรับผิดชอบ

ทางรอดไม่ใช่เรียนเพิ่มทุกอย่าง

คนจบใหม่ไม่จำเป็นต้องไล่เก็บใบประกาศทุกคอร์สจนลืมสร้างของจริง เลือกปัญหาหนึ่งที่สนใจ แล้วทำผลงานขนาดเล็กให้จบ เช่น ช่วยร้านใกล้บ้านวิเคราะห์คำสั่งซื้อ ออกแบบหน้าจอให้คนใช้งานง่ายขึ้น ทำระบบติดตามงานเล็ก ๆ หรือสรุปข้อมูลที่ช่วยให้คนตัดสินใจได้ดีขึ้น ผลงานแบบนี้บอกนายจ้างได้มากกว่าเพียงรายชื่อวิชา เพราะเห็นทั้งวิธีคิด การลงมือทำ และสิ่งที่เรียนรู้จากความผิดพลาด

ก่อนสมัครงาน ลองย้อนถามตัวเองสามข้อ: เราแก้ปัญหาอะไรได้จริง เราใช้เครื่องมือใดให้เร็วขึ้นโดยยังตรวจคุณภาพเอง และมีหลักฐานอะไรให้คนอื่นเชื่อคำตอบนั้นได้ หากตอบได้ชัด เรซูเม่จะไม่ใช่กระดาษขอโอกาสเพียงแผ่นเดียว แต่เป็นทางเข้าของบทสนทนาที่มีน้ำหนักกว่า

ปริญญายังมีความหมายในฐานะหลักฐานของความพยายามและพื้นฐานที่เรียนมา แต่โลกการทำงานกำลังขอหลักฐานอีกแบบหนึ่งเพิ่มขึ้นมา นั่นคือความสามารถในการเรียนรู้ต่อ ทำงานกับคนอื่น และทำให้เครื่องมือใหม่สร้างผลลัพธ์ที่รับผิดชอบได้ เด็กจบใหม่ที่เริ่มสะสมหลักฐานเหล่านี้ตั้งแต่วันนี้ ไม่ได้เสียเวลา 4 ปีไปกับกระดาษแผ่นเดียวเลย