ทำไมดาวพุธและดาวศุกร์จึงไม่มีดวงจันทร์? สองโลกใกล้ดวงอาทิตย์ที่แตกต่างจากดาวเคราะห์ดวงอื่น

เมื่อมองดูระบบสุริยะของเรา จะพบความจริงที่น่าสนใจอย่างหนึ่ง นั่นคือ ในบรรดาดาวเคราะห์ทั้ง 8 ดวง มีอยู่เพียง 2 ดวงเท่านั้นที่ไม่มีดวงจันทร์บริวาร นั่นก็คือดาวพุธและดาวศุกร์

โลกของเรามีดวงจันทร์หนึ่งดวง ดาวอังคารมีดวงจันทร์สองดวง ส่วนดาวเคราะห์ยักษ์อย่างดาวพฤหัสบดีและดาวเสาร์มีดวงจันทร์จำนวนมาก แต่ดาวพุธซึ่งอยู่ใกล้ดวงอาทิตย์ที่สุด และดาวศุกร์ซึ่งเป็นดาวเคราะห์ลำดับที่สอง กลับเดินทางรอบดวงอาทิตย์เพียงลำพัง

คำถามจึงเกิดขึ้นว่า ทำไมดาวเคราะห์สองดวงนี้ถึงไม่มีดวงจันทร์?

คำตอบของดาวพุธค่อนข้างเข้าใจได้จากตำแหน่งของมัน แต่สำหรับดาวศุกร์ เรื่องราวกลับซับซ้อนกว่ามาก

4

ดาวพุธ — โลกเล็กที่อยู่ใกล้ดวงอาทิตย์เกินไป

ดาวพุธเป็นดาวเคราะห์ที่อยู่ใกล้ดวงอาทิตย์ที่สุด และยังเป็นดาวเคราะห์ที่มีขนาดเล็กที่สุดในระบบสุริยะอีกด้วย

ตำแหน่งของมันมีความสำคัญอย่างมากต่อเรื่องดวงจันทร์

ลองนึกภาพว่าดาวเคราะห์ดวงหนึ่งต้องการมีวัตถุอีกดวงหนึ่งโคจรรอบตัวเอง วัตถุนั้นจะต้องอยู่ในบริเวณที่แรงโน้มถ่วงของดาวเคราะห์สามารถควบคุมวงโคจรเอาไว้ได้อย่างมั่นคง

แต่ดาวพุธอยู่ใกล้ดวงอาทิตย์มากจน แรงโน้มถ่วงของดวงอาทิตย์มีอิทธิพลอย่างมากต่อบริเวณรอบดาวพุธ

ขอบเขตพื้นที่ที่ดาวพุธสามารถควบคุมวัตถุให้โคจรรอบตัวเองได้อย่างมั่นคงจึงมีขนาดค่อนข้างเล็ก เมื่อเทียบกับดาวเคราะห์ที่อยู่ไกลดวงอาทิตย์ออกไป

นาซาอธิบายอย่างตรงไปตรงมาว่า หากดาวพุธมีดวงจันทร์อยู่ วัตถุนั้นจะถูกอิทธิพลจากแรงโน้มถ่วงของดวงอาทิตย์รบกวนได้ง่าย และอาจหลุดไปสู่วงโคจรรอบดวงอาทิตย์ หรืออาจชนกลับเข้ากับดาวพุธในที่สุด

นี่จึงเป็นเหตุผลสำคัญที่ทำให้ดาวพุธเป็นสถานที่ที่ไม่เหมาะอย่างยิ่งสำหรับการมีดวงจันทร์ขนาดใหญ่และอยู่ในวงโคจรระยะยาว

พูดง่าย ๆ คือ ดาวพุธไม่ได้เพียงแต่ “ไม่มีดวงจันทร์” แต่ตำแหน่งที่อยู่ใกล้ดวงอาทิตย์ทำให้การมีดวงจันทร์ที่มั่นคงเป็นเรื่องยากมากตั้งแต่แรก

แล้วดาวศุกร์ล่ะ?

ดาวศุกร์เป็นกรณีที่น่าสนใจกว่ามาก

เพราะถ้ามองจากขนาดและองค์ประกอบ ดาวศุกร์กับโลกมีความคล้ายคลึงกันอย่างมาก ทั้งสองเป็นดาวเคราะห์หิน มีขนาดใกล้เคียงกัน และเกิดขึ้นในบริเวณเดียวกันของระบบสุริยะชั้นใน

แต่มีสิ่งหนึ่งที่แตกต่างกันอย่างชัดเจน

โลกมีดวงจันทร์ แต่ดาวศุกร์ไม่มี

และนักวิทยาศาสตร์ยังไม่มีคำตอบสุดท้ายว่าทำไม

ดาวศุกร์ยังมีคุณสมบัติประหลาดอีกอย่างหนึ่ง นั่นคือมันหมุนรอบตัวเองในทิศทางตรงกันข้ามกับดาวเคราะห์ส่วนใหญ่ในระบบสุริยะ หรือที่เรียกว่า retrograde rotation และหมุนช้ามาก โดยใช้เวลาประมาณ 243 วันโลกในการหมุนรอบตัวเองหนึ่งรอบ ขณะที่โคจรรอบดวงอาทิตย์ใช้เวลาประมาณ 225 วันโลก

ความแปลกประหลาดนี้ทำให้นักวิทยาศาสตร์ตั้งคำถามว่า ประวัติการหมุนของดาวศุกร์และประวัติการก่อตัวของมันอาจเกี่ยวข้องกับการที่ดาวศุกร์ไม่มีดวงจันทร์หรือไม่

ดาวศุกร์อาจเคยถูกชนครั้งใหญ่?

หนึ่งในแนวคิดที่ถูกเสนอคือ ดาวศุกร์อาจเคยผ่านเหตุการณ์ชนขนาดใหญ่ในช่วงแรกของประวัติศาสตร์ระบบสุริยะ

ในยุคที่ดาวเคราะห์กำลังก่อตัว ระบบสุริยะเต็มไปด้วยวัตถุขนาดใหญ่ที่เคลื่อนที่อยู่ท่ามกลางเศษหินและดาวเคราะห์น้อย การชนระหว่างวัตถุขนาดใหญ่จึงเกิดขึ้นได้

โลกเองก็มีหลักฐานสนับสนุนแนวคิดว่า ดวงจันทร์ของเราอาจเกิดจากการชนครั้งใหญ่ระหว่างโลกยุคแรกกับวัตถุขนาดเท่าดาวเคราะห์ แล้วเศษวัสดุที่กระเด็นออกมาจึงรวมตัวกันเป็นดวงจันทร์

สำหรับดาวศุกร์ก็มีการเสนอแนวคิดเกี่ยวกับเหตุการณ์ชนขนาดใหญ่เช่นกัน แต่ ยังไม่สามารถสรุปได้ว่าการชนดังกล่าวเป็นสาเหตุที่ทำให้ดาวศุกร์ไม่มีดวงจันทร์

นี่เป็นจุดสำคัญ เพราะเรื่องราวที่ว่า “ดาวศุกร์เคยมีดวงจันทร์ แล้วการชนทำให้ดวงจันทร์หายไปและทำให้ดาวศุกร์หมุนกลับด้าน” เป็นสมมติฐานที่น่าสนใจ แต่ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่ได้รับการยืนยันแล้ว

นักวิทยาศาสตร์ยังคงพยายามหาคำตอบจากแบบจำลองการก่อตัวของดาวเคราะห์และประวัติการหมุนของดาวศุกร์

หรือจริง ๆ แล้วดาวศุกร์อาจไม่เคยมีดวงจันทร์เลย?

นี่เป็นอีกความเป็นไปได้หนึ่ง

ดวงจันทร์ของโลกไม่ได้เกิดขึ้นเพียงเพราะโลกมีขนาดเหมาะสม แต่ต้องอาศัยเหตุการณ์และเงื่อนไขทางพลวัตที่เฉพาะเจาะจงมาก

ดังนั้นการที่โลกมีดวงจันทร์ ไม่ได้หมายความว่าดาวเคราะห์หินทุกดวงจะต้องมีดวงจันทร์ด้วย

ดาวศุกร์อาจก่อตัวขึ้นมาโดยไม่เคยมีดวงจันทร์ที่เสถียรตั้งแต่แรกก็ได้

ปัญหาคือ เราไม่สามารถย้อนเวลากลับไปดูดาวศุกร์ในช่วงที่ระบบสุริยะเพิ่งก่อตัวเมื่อประมาณ 4,500 ล้านปีก่อนได้โดยตรง

สิ่งที่นักวิทยาศาสตร์ทำได้คือศึกษาสภาพปัจจุบัน แล้วสร้างแบบจำลองย้อนกลับไปว่าประวัติศาสตร์รูปแบบใดสามารถนำมาสู่ดาวศุกร์ในปัจจุบันได้

และเมื่อแบบจำลองมีหลายแบบ คำตอบก็ยังไม่สามารถฟันธงได้เพียงคำตอบเดียว

ดาวเคราะห์ใกล้ดวงอาทิตย์ไม่ได้เหมือนกันทั้งหมด

ถ้ามองดาวเคราะห์หินทั้งสี่ดวงเรียงจากดวงอาทิตย์ เราจะเห็นภาพที่น่าสนใจมาก

ดาวพุธ — ไม่มีดวงจันทร์

ดาวศุกร์ — ไม่มีดวงจันทร์

โลก — มีดวงจันทร์ 1 ดวง

ดาวอังคาร — มีดวงจันทร์ 2 ดวง

ความแตกต่างนี้แสดงให้เห็นว่า การมีดวงจันทร์ไม่ได้ขึ้นอยู่กับขนาดของดาวเคราะห์เพียงอย่างเดียว

ดาวอังคารมีขนาดเล็กกว่าโลกมาก แต่กลับมีดวงจันทร์ถึงสองดวง ได้แก่ Phobos และ Deimos

และที่มาของดวงจันทร์ทั้งสองดวงนี้เองก็ยังเป็นปริศนาเช่นกัน

นักวิทยาศาสตร์มีทั้งแนวคิดว่าพวกมันอาจเป็นดาวเคราะห์น้อยที่ถูกดาวอังคารจับเอาไว้ และแนวคิดว่าพวกมันอาจเกิดจากเศษวัสดุที่ถูกปล่อยออกมาจากการชนครั้งใหญ่ในอดีต

ดังนั้นแม้แต่ดวงจันทร์ของดาวอังคารเองก็ยังไม่ได้มีคำตอบที่สมบูรณ์แบบ

แต่มี “วัตถุที่อยู่ใกล้ดาวศุกร์” อยู่หนึ่งดวง

เรื่องนี้ก็มีเกร็ดน่าสนใจอีกอย่างหนึ่ง

แม้ดาวศุกร์จะไม่มี ดวงจันทร์บริวารที่แท้จริง แต่ปัจจุบันมีวัตถุขนาดเล็กที่เรียกว่า quasi-satellite หรือ “วัตถุกึ่งบริวาร” อยู่ใกล้ดาวศุกร์

วัตถุดังกล่าวมีชื่อว่า Zoozve

มันไม่ได้โคจรรอบดาวศุกร์เหมือนดวงจันทร์ของโลก แต่โคจรรอบดวงอาทิตย์ และมีวงโคจรที่ทำให้มันดูเหมือนอยู่ใกล้ดาวศุกร์เป็นเวลานาน วงโคจรลักษณะนี้ไม่ใช่วงโคจรของดวงจันทร์แบบปกติ และในอนาคตก็สามารถเปลี่ยนแปลงได้

จึงพูดได้อย่างถูกต้องว่า ดาวศุกร์ไม่มีดวงจันทร์ แต่ไม่ได้หมายความว่าไม่มีวัตถุใดอยู่ใกล้ดาวศุกร์เลย

ความจริงที่น่าสนใจที่สุดอาจอยู่ที่ “ความบังเอิญ”

เมื่อมองระบบสุริยะจากระยะไกล เราอาจคิดว่าการมีดวงจันทร์เป็นเรื่องธรรมดา

แต่เมื่อศึกษารายละเอียดกลับพบว่า การจะมีดวงจันทร์ที่โคจรรอบดาวเคราะห์อย่างมั่นคงอาจต้องอาศัยประวัติศาสตร์ที่ซับซ้อนมาก

โลกอาจได้รับดวงจันทร์จากการชนครั้งใหญ่

ดาวอังคารอาจมีดวงจันทร์จากการจับดาวเคราะห์น้อยหรือเหตุการณ์การชนในอดีต

ส่วนดาวพุธอยู่ใกล้ดวงอาทิตย์มากจนการรักษาดวงจันทร์เอาไว้เป็นเรื่องยาก

ขณะที่ดาวศุกร์ยังคงเป็นปริศนา และประวัติการหมุนที่แปลกประหลาดของมันอาจเป็นหนึ่งในเบาะแสสำคัญ

นี่จึงทำให้ดาวพุธและดาวศุกร์น่าสนใจมากกว่าการเป็นเพียง “ดาวเคราะห์สองดวงที่ไม่มีดวงจันทร์”

เพราะการไม่มีดวงจันทร์ของพวกมันกำลังบอกเราว่า การก่อตัวของระบบสุริยะไม่ได้เป็นกระบวนการที่ทุกดาวเคราะห์เดินไปตามเส้นทางเดียวกัน

ดาวเคราะห์แต่ละดวงมีประวัติของตัวเอง ผ่านการชน การเปลี่ยนแปลงวงโคจร การหมุน และแรงโน้มถ่วงจากวัตถุอื่น ๆ นับไม่ถ้วน

และบางครั้ง สิ่งที่น่าสนใจที่สุดในระบบสุริยะก็อาจไม่ใช่สิ่งที่ดาวเคราะห์มี…

แต่อาจเป็นสิ่งที่มันไม่มีเลยก็ได้