ใครเป็นคนกำหนดว่าโรงเรียนต้องสอนวิชาอะไร คำตอบจริงอาจไม่ใช่คนที่คิด

• คนกำหนดหลักสูตรไม่ได้มีเพียงกระทรวงศึกษาธิการ แต่กฎหมายกำหนดบทบาทสำคัญให้คณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน
• โรงเรียนมีสิทธิจัดทำหลักสูตรสถานศึกษาและเพิ่มเติมเนื้อหาให้เหมาะกับผู้เรียนและท้องถิ่น
• วิชาที่เด็กเรียนจริงจึงเกิดจากการทำงานหลายระดับ ตั้งแต่กฎหมาย หลักสูตรแกนกลาง ไปจนถึงการออกแบบหลักสูตรของโรงเรียน

เคยสงสัยไหมว่า วิชาที่เราเรียนตั้งแต่เด็ก ใครเป็นคนเลือกว่าต้องมีภาษาไทย คณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ หรือวิชาอื่น ๆ

คำตอบที่หลายคนอาจนึกถึงก่อนคือ “กระทรวงศึกษาธิการ”

แต่ถ้าดูตามโครงสร้างจริง คำตอบซับซ้อนกว่านั้น เพราะระบบหลักสูตรของไทยแบ่งอำนาจการกำหนดและการนำไปใช้เป็นหลายระดับ

จุดเริ่มต้นไม่ได้อยู่ที่ห้องเรียน แต่อยู่ที่กฎหมาย

พระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 กำหนดไว้ในมาตรา 27 ว่า คณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน มีหน้าที่กำหนดหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน โดยมีเป้าหมายเกี่ยวกับความเป็นไทย ความเป็นพลเมือง การดำรงชีวิต การประกอบอาชีพ และการศึกษาต่อ

แปลให้ง่ายคือ รัฐไม่ได้ปล่อยให้โรงเรียนแต่ละแห่งกำหนดสิ่งที่เด็กทั้งประเทศต้องเรียนกันเองทั้งหมด

แต่ในขณะเดียวกัน กฎหมายก็ไม่ได้วางระบบให้ทุกโรงเรียนต้องเหมือนกันทุกอย่าง

แล้วหลักสูตรแกนกลางกำหนดอะไร

ในหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน พ.ศ. 2551 มีการจัดองค์ความรู้และทักษะออกเป็น 8 กลุ่มสาระการเรียนรู้ ได้แก่ ภาษาไทย คณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ สังคมศึกษา ศาสนาและวัฒนธรรม สุขศึกษาและพลศึกษา ศิลปะ การงานอาชีพและเทคโนโลยี และภาษาต่างประเทศ

นอกจากชื่อกลุ่มสาระแล้ว หลักสูตรยังมีมาตรฐานการเรียนรู้ ตัวชี้วัด และกรอบเวลาเรียน ซึ่งทำหน้าที่เป็นกรอบให้สถานศึกษานำไปจัดการเรียนรู้

ตัวอย่างเช่น เอกสารของ สพฐ. ระบุกรอบโครงสร้างเวลาเรียนของแต่ละระดับตั้งแต่ประถมศึกษาถึงมัธยมศึกษาตอนปลายไว้ด้วย

ดังนั้นโรงเรียนจึงไม่ได้เริ่มจากกระดาษเปล่าแล้วคิดเองทั้งหมดว่าจะสอนอะไร

แต่โรงเรียนก็ไม่ได้เป็นแค่ผู้รับคำสั่ง

จุดที่น่าสนใจคือ ระบบหลักสูตรเปิดพื้นที่ให้โรงเรียนจัดทำ หลักสูตรสถานศึกษา

สพฐ. ระบุว่า หลักสูตรแกนกลางเป็นกรอบสำหรับการจัดการเรียนรู้ และสถานศึกษาสามารถเพิ่มเติมให้เหมาะกับความพร้อม จุดเน้น บริบทของสถานศึกษา และสภาพของผู้เรียนได้

ตรงนี้เองที่ทำให้โรงเรียนแต่ละแห่งมีรายละเอียดการเรียนไม่เหมือนกันทั้งหมด

โรงเรียนหนึ่งอาจมีรายวิชาเพิ่มเติมด้านภาษา โรงเรียนหนึ่งอาจเน้นวิทยาศาสตร์หรือเทคโนโลยี ขณะที่อีกแห่งอาจออกแบบการเรียนรู้ให้สัมพันธ์กับอาชีพหรือบริบทของชุมชน

ความแตกต่างเหล่านี้จึงไม่ได้หมายความว่าโรงเรียนสามารถยกเลิกวิชาหลักที่อยู่ในกรอบได้ตามใจ แต่เป็นการใช้พื้นที่ที่หลักสูตรเปิดไว้เพื่อออกแบบการเรียนรู้ให้เหมาะกับบริบท

แล้วใครเป็นคนเลือก “วิชาเพิ่มเติม”

ตรงนี้ยิ่งเห็นชัดว่าไม่ได้มีผู้ตัดสินใจเพียงคนเดียว

เมื่อมีกรอบจากหลักสูตรแกนกลาง โรงเรียนต้องนำมาจัดทำเป็นหลักสูตรของสถานศึกษา โดยพิจารณาสภาพปัญหา ความต้องการของผู้เรียน ชุมชน และท้องถิ่น

เอกสารของสำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษายังอธิบายหลักการตามมาตรา 27 ว่า หลักสูตรแกนกลางควรมีเอกภาพด้านนโยบาย แต่มีความหลากหลายในการปฏิบัติ และเปิดพื้นที่ให้สถานศึกษาสะท้อนอัตลักษณ์ ภูมิสังคม และภูมิปัญญาท้องถิ่นได้

พูดง่าย ๆ คือ

ส่วนกลางกำหนด “กรอบใหญ่” ส่วนโรงเรียนมีหน้าที่นำกรอบนั้นมาทำให้เหมาะกับพื้นที่จริง

นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมคำถามว่า “ใครเป็นคนเลือกวิชาเรียน” จึงตอบด้วยชื่อหน่วยงานเดียวไม่ได้

และหลักสูตรไทยกำลังอยู่ในช่วงเปลี่ยนผ่าน

อีกจุดที่ต้องระวังคือ ไม่ควรเหมารวมว่าหลักสูตร พ.ศ. 2551 เป็นหลักสูตรเดียวที่ใช้กับนักเรียนทุกระดับในปัจจุบัน

สพฐ. เผยแพร่ หลักสูตรการศึกษาปฐมวัย พ.ศ. 2568 และ หลักสูตรการศึกษาประถมศึกษาตอนต้น ชั้น ป.1–3 พ.ศ. 2568 พร้อมคู่มือการบริหารจัดการ การจัดการเรียนรู้ และการวัดประเมินผลแล้ว

ขณะเดียวกัน เอกสารของ สพฐ. ยังมีหลักสูตรแกนกลาง พ.ศ. 2551 และมาตรฐาน/ตัวชี้วัดฉบับปรับปรุง พ.ศ. 2560 อยู่ในระบบเอกสารหลักสูตรด้วย

จึงต้องดูด้วยว่าเรากำลังพูดถึง ระดับชั้นไหน และหลักสูตรฉบับใด

FAQ Mini-Schema

Q1: ใครเป็นคนกำหนดหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน?
A: ตามมาตรา 27 แห่ง พ.ร.บ.การศึกษาแห่งชาติ คณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐานมีหน้าที่กำหนดหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน กระทรวงศึกษา

Q2: โรงเรียนสามารถกำหนดวิชาเรียนเองได้หรือไม่?
A: โรงเรียนมีหน้าที่จัดทำหลักสูตรสถานศึกษาภายใต้กรอบหลักสูตรแกนกลาง และสามารถเพิ่มเติมสาระหรือรายวิชาให้เหมาะกับผู้เรียนและบริบทของสถานศึกษาได้ สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน