ไส้เดือนขึ้นถนนหลังฝนตกเพราะอะไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

หลังฝนตกหนัก ถนนหน้าบ้านมักมีไส้เดือนนอนเลื้อยอยู่เต็มไปหมด ภาพนี้ทำให้คนจำนวนมากเข้าใจว่ารูใต้ดินถูกน้ำท่วมจนมันต้องรีบหนีขึ้นมาหายใจบนพื้นถนน แต่การอธิบายแบบนั้นยังไม่ครบ เพราะไส้เดือนไม่ได้ใช้ปอดเหมือนคน และน้ำฝนไม่ได้ทำให้มันจมน้ำตายทันที

ไม่ได้ขึ้นมาหายใจเหมือนคน

ไส้เดือนแลกเปลี่ยนออกซิเจนและคาร์บอนไดออกไซด์ผ่านผิวหนัง ผิวจึงต้องชื้นอยู่เสมอ เมือกบาง ๆ บนตัวช่วยให้ก๊าซละลายและผ่านเข้าสู่ร่างกายได้ ถ้าผิวแห้ง ไส้เดือนจะหายใจลำบากและเสี่ยงขาดน้ำมากกว่าตอนอยู่ในน้ำที่ยังมีออกซิเจนละลายอยู่

หน่วยงานด้านสิ่งแวดล้อมของสหรัฐฯ ระบุว่าไส้เดือนยังมีชีวิตอยู่ใต้น้ำที่มีออกซิเจนได้หลายวัน งานวิจัยในวารสาร Applied Soil Ecology ก็พบความต่างระหว่างชนิดอย่างชัดเจน บางชนิดตายเมื่อออกซิเจนในน้ำลดต่ำมากภายในราว 36 ชั่วโมง ขณะที่อีกชนิดยังไม่ตายหลังอยู่ในสภาพออกซิเจนต่ำประมาณ 280 ชั่วโมง เพราะฉะนั้นคำว่า “ไส้เดือนจมน้ำไม่ได้” ก็ไม่ถูกนัก และคำว่า “ไส้เดือนทนน้ำได้ทุกตัว” ก็เหมารวมเกินไปเช่นกัน

ฝนเปิดทางให้มันเดินทางบนผิวดิน

เหตุผลที่มีหลักฐานรองรับมากคือ พื้นดินเปียกทำให้ไส้เดือนเคลื่อนที่บนผิวดินได้ไกลขึ้นโดยไม่เสี่ยงตัวแห้ง ตอนไม่มีฝน การขุดผ่านดินเป็นวิธีเดินทางที่ช้าและใช้แรงมาก ส่วนถนนหรือทางเท้าที่เปียกหลังฝนตกกลายเป็นพื้นผิวชื้นต่อเนื่องชั่วคราว มันจึงเลื้อยข้ามจากแปลงดินหนึ่งไปยังอีกแปลงได้ง่ายกว่าเดิม

การเดินทางนี้อาจเกี่ยวกับการหาแหล่งอาหาร ย้ายไปยังพื้นที่เหมาะกว่า หรือหาคู่ผสมพันธุ์ ไส้เดือนหลายชนิดเป็นสัตว์ที่มีอวัยวะสืบพันธุ์ทั้งสองเพศ แต่ยังต้องจับคู่กับไส้เดือนอีกตัวเพื่อผสมพันธุ์ การมีพื้นผิวชื้นจึงเพิ่มโอกาสให้เจอกันนอกโพรงได้

ฝนยังอาจมีผลอื่นร่วมด้วย เช่น แรงสั่นสะเทือนของหยดฝนที่กระทบพื้น ซึ่งนักวิจัยพบว่าไส้เดือนตอบสนองต่อแรงสั่นสะเทือนได้ บางชนิดก็ไวต่อภาวะออกซิเจนในดินที่ลดลงกว่าชนิดอื่น จึงไม่มีคำตอบเดียวที่ใช้แทนไส้เดือนทุกชนิดและทุกสภาพดินได้

ทำไมหลายตัวไปไม่ถึงแปลงดินใหม่

ช่วงฝนตกคือโอกาส แต่ถนนไม่ใช่บ้านของมัน หากฝนหยุด แดดออก หรือพื้นคอนกรีตร้อนขึ้น ผิวของไส้เดือนจะแห้งเร็วมาก บางตัวจึงติดอยู่กลางทางและตายก่อนถึงดินชื้นฝั่งถัดไป รถยนต์และจักรยานยิ่งเพิ่มความเสี่ยงบนเส้นทางนี้

ดังนั้นไส้เดือนที่เลื้อยขึ้นถนนไม่ได้กำลังหนีน้ำแบบสัตว์ที่ต้องโผล่พ้นผิวน้ำเพื่อหายใจเสมอไป สำหรับหลายชนิด ฝนทำให้โลกด้านบนชื้นพอที่จะออกเดินทางได้ชั่วคราว ส่วนกรณีดินอมน้ำจนออกซิเจนลดมากก็อาจผลักให้บางชนิดขึ้นมาด้วยเช่นกัน