ประเทศไทยมีพื้นที่ต่ำกว่าระดับทะเลจริงไหม? เปิดข้อมูล รทก. พร้อมตัวอย่างพื้นที่กรุงเทพฯ และอธิบายว่าทำไมพื้นที่ต่ำจึงไม่จมน้ำ

คำว่า “พื้นที่ต่ำกว่าระดับน้ำทะเล” ฟังแล้วเหมือนสถานที่นั้นควรมีน้ำทะเลท่วมอยู่ตลอดเวลา แต่ในทางภูมิศาสตร์ ความหมายจริงต่างออกไป

ประเทศไทยมีพื้นที่ที่ระดับพื้นดินต่ำกว่าระดับทะเลปานกลางจริง และกรุงเทพมหานครมีเอกสารทางราชการระบุเรื่องนี้ไว้อย่างชัดเจน

ประเด็นสำคัญจึงไม่ใช่แค่ถามว่า “มีหรือไม่มี” แต่ต้องเข้าใจก่อนว่า ระดับน้ำทะเลปานกลางคืออะไร และพื้น

1. “ระดับน้ำทะเลปานกลาง” ไม่ใช่ระดับน้ำทะเล ณ ตอนนั้น

ก่อนอื่นต้องแยกคำว่า “ระดับทะเลปานกลาง” หรือ Mean Sea Level หรือ MSL ออกจากระดับน้ำทะเลที่เราเห็นในแต่ละวัน

ประเทศไทยมีระบบอ้างอิงทางระดับ โดยใช้ระดับทะเลปานกลางที่เกาะหลัก จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ เป็นพื้นฐาน และกำหนดระดับดังกล่าวเป็นค่าศูนย์สำหรับงานสำรวจระดับความสูง

ดังนั้น ถ้าแผนที่ระบุพื้นที่หนึ่งว่าอยู่ที่ -0.50 เมตร รทก. ความหมายคือ จุดนั้นมีระดับพื้นดินต่ำกว่าเส้นอ้างอิงระดับทะเลปานกลาง 0.50 เมตร

ไม่ได้หมายความว่าในเวลานั้นมีน้ำทะเลสูง 0 เมตรอยู่รอบพื้นที่

นี่คือจุดที่ทำให้เรื่องนี้สับสนได้ง่าย

2. แล้วประเทศไทยมีพื้นที่ต่ำกว่าระดับทะเลจริงหรือไม่

มี

เอกสารของกรุงเทพมหานครระบุว่า พื้นดินบางแห่งในกรุงเทพมหานครมีระดับสูง-ต่ำกว่าระดับน้ำทะเลปานกลาง และบางพื้นที่มีระดับต่ำกว่าระดับน้ำทะเลปานกลางโดยตรง

เอกสารแผนปฏิบัติการของสำนักการระบายน้ำ กทม. ยังอธิบายว่ากรุงเทพฯ เป็นพื้นที่ลุ่มต่ำตอนปลายของแม่น้ำเจ้าพระยา โดยพื้นที่ทั่วไปมีระดับประมาณ 0 ถึง +1.50 เมตรเหนือระดับทะเลปานกลาง ขณะที่บางพื้นที่ต่ำกว่าระดับทะเลปานกลาง

พูดง่าย ๆ คือ

เส้นระดับ 0 เมตรไม่ได้เป็นกำแพงที่พื้นดินทุกจุดต้องอยู่เหนือมัน

ภูมิประเทศสามารถมีจุดที่อยู่สูงกว่า 0 เมตร จุดที่อยู่ใกล้ 0 เมตร และจุดที่อยู่ต่ำกว่า 0 เมตรอยู่ในพื้นที่เดียวกันได้

3. กรุงเทพฯ มีพื้นที่ต่ำกว่าระดับทะเลตรงไหน

ข้อมูลของ กทม. ระบุว่าพื้นที่ตอนกลางด้านตะวันออกและด้านใต้ของกรุงเทพฯ มีระดับค่อนข้างต่ำ และเอกสารแผนปฏิบัติการฉบับหนึ่งยก บริเวณมหาวิทยาลัยรามคำแหง เป็นตัวอย่างพื้นที่ที่มีระดับต่ำกว่าระดับน้ำทะเลปานกลาง

อย่างไรก็ตาม จุดนี้ต้องอ่านข้อมูลอย่างระมัดระวัง เพราะระดับพื้นดินของเมืองสามารถเปลี่ยนแปลงจากการก่อสร้าง การถมดิน การปรับระดับถนน และการทรุดตัวของพื้นดิน

ดังนั้นไม่ควรนำค่าจากเอกสารเก่ามาเหมารวมว่า “ทุกจุดในพื้นที่นั้นต่ำกว่าทะเลในปัจจุบัน”

4. ถ้าพื้นดินต่ำกว่าทะเล แล้วทำไมไม่มีน้ำท่วมตลอดเวลา

คำตอบอยู่ที่คำว่า “ระดับน้ำทะเลปานกลาง” ไม่ใช่ระดับน้ำทะเลที่กำลังเกิดขึ้นในขณะนั้น

น้ำทะเลมีการขึ้นลงตามธรรมชาติ และแม่น้ำ คลอง ประตูระบายน้ำ คันกั้นน้ำ และสถานีสูบน้ำก็มีบทบาทต่อการควบคุมระดับน้ำในพื้นที่เมือง

กรุงเทพมหานครมีระบบบริหารจัดการน้ำที่ต้องอาศัยข้อมูลระดับน้ำและหมุดหลักฐานทางดิ่ง เพื่อให้สามารถควบคุมและระบายน้ำได้อย่างเหมาะสม

เมื่อพื้นดินบางจุดต่ำกว่าระดับน้ำในคลองหรือแม่น้ำ การปล่อยให้น้ำไหลออกด้วยแรงโน้มถ่วงเพียงอย่างเดียวก็ทำได้ยากขึ้น

จึงต้องพึ่งพาระบบสูบน้ำและโครงสร้างป้องกันน้ำในหลายพื้นที่

5. อีกตัวแปรสำคัญคือ “แผ่นดินทรุด”

เรื่องนี้ทำให้คำว่า “ระดับต่ำกว่าทะเล” ซับซ้อนขึ้นอีกขั้น

ระดับพื้นดินไม่ได้หยุดนิ่งตลอดเวลา

กรุงเทพมหานครระบุว่าการเปลี่ยนแปลงทางธรณีและการทรุดตัวของแผ่นดินเป็นเหตุผลหนึ่งที่ต้องมีการปรับปรุงค่าระดับของหมุดหลักฐานทางดิ่ง เพื่อให้ข้อมูลระดับน้ำและระดับพื้นที่มีความถูกต้องเป็นปัจจุบัน

กรมทรัพยากรธรณีอธิบายว่าการทรุดตัวของพื้นที่กรุงเทพฯ และปริมณฑลเกี่ยวข้องกับหลายปัจจัย โดยในอดีตการสูบน้ำบาดาลเป็นปัจจัยสำคัญ ขณะที่ยังมีปัจจัยจากน้ำหนักสิ่งก่อสร้างและการอัดตัวตามธรรมชาติของชั้นดินด้วย

นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมการพูดว่า “พื้นที่นี้สูงจากระดับทะเลเท่านี้” จึงต้องระบุด้วยว่า วัดเมื่อไร และใช้ข้อมูลชุดใด

6. อย่าสับสน “พื้นดินต่ำกว่าทะเล” กับ “น้ำลงต่ำกว่าทะเล”

อีกจุดที่มักทำให้เกิดความเข้าใจผิดคือข้อมูลระดับน้ำขึ้นน้ำลง

ตัวอย่างเช่น กรมอุทกศาสตร์ กองทัพเรือมีตาราง “ระดับน้ำลงต่ำที่สุดเมื่อเทียบกับระดับทะเลปานกลาง” ซึ่งระบุว่าบางสถานีมีระดับน้ำลงต่ำสุดต่ำกว่าระดับทะเลปานกลางมากกว่า 1 หรือ 2 เมตร

แต่ตัวเลขนี้หมายถึง ระดับผิวน้ำ ณ ช่วงน้ำลง ไม่ใช่ความสูงของพื้นดิน

ตัวอย่างเช่น ตารางเดียวกันระบุค่าระดับน้ำลงต่ำสุดของสถานีท่าเรือกรุงเทพไว้ที่ 1.72 เมตรต่ำกว่าระดับทะเลปานกลาง

จึงไม่สามารถนำตัวเลขดังกล่าวไปสรุปว่า “พื้นดินบริเวณท่าเรือกรุงเทพต่ำกว่าทะเล 1.72 เมตร” ได้

นี่เป็นคนละ Metric กันโดยสิ้นเชิง

7. แล้วมีพื้นที่อื่นของไทยที่เป็นพื้นที่ลุ่มต่ำหรือไม่

มีพื้นที่ลุ่มต่ำกระจายอยู่หลายภูมิภาค โดยเฉพาะบริเวณที่ราบลุ่มแม่น้ำและพื้นที่ชายฝั่ง

แต่คำว่า “พื้นที่ลุ่มต่ำ” กับ “พื้นที่ต่ำกว่าระดับทะเลปานกลาง” ไม่ใช่คำเดียวกัน

พื้นที่หนึ่งอาจต่ำมากเมื่อเทียบกับภูมิประเทศโดยรอบ แต่ยังอยู่สูงกว่าระดับทะเลปานกลางหลายเมตร

ในทางกลับกัน พื้นที่บางแห่งอาจอยู่ต่ำกว่าระดับทะเลปานกลางเพียงเล็กน้อย แต่ไม่ได้หมายความว่าจะมีน้ำทะเลปกคลุม

ดังนั้น หากจะทำแผนที่ “พื้นที่ต่ำกว่าระดับทะเลของประเทศไทย” ต้องใช้ข้อมูลระดับความสูงเชิงพื้นที่โดยตรง ไม่ควรใช้เพียงรายชื่อพื้นที่น้ำท่วมซ้ำซากมาทดแทน

กรมพัฒนาที่ดินอธิบายว่าเส้นชั้นความสูงที่มีค่าติดลบแสดงค่าความสูงต่ำกว่าระดับทะเลปานกลาง และมีการจัดทำข้อมูลเส้นชั้นความสูงเชิงเลขครอบคลุมพื้นที่ส่วนใหญ่ของประเทศ

8. สิ่งที่เรื่องนี้บอกเกี่ยวกับประเทศไทย

เมื่อมองภาพใหญ่ ประเทศไทยไม่ได้เป็นพื้นที่ที่มีระดับความสูงเท่ากันทั้งประเทศ

มีทั้งภูเขา ที่ราบสูง ที่ราบลุ่ม พื้นที่ชายฝั่ง และพื้นที่ที่ระดับพื้นดินอยู่ใกล้หรือบางจุดต่ำกว่าระดับทะเลปานกลาง

โดยเฉพาะพื้นที่ปลายแม่น้ำและบริเวณชายฝั่ง ปัจจัยเรื่องระดับพื้นดิน การทรุดตัว ระดับน้ำในแม่น้ำ และน้ำทะเลหนุนจึงมีความเกี่ยวข้องกัน

กรมทรัพยากรธรณีเองมีการติดตามระดับน้ำทะเลและการเปลี่ยนแปลงชายฝั่งในหลายจังหวัดของประเทศไทย เช่น ตราด ระยอง ประจวบคีรีขันธ์ ชุมพร นครศรีธรรมราช ระนอง ภูเก็ต และสตูล

สรุป

คำตอบคือ ประเทศไทยมีพื้นที่ที่ระดับพื้นดินต่ำกว่าระดับทะเลปานกลางจริง

หลักฐานจากกรุงเทพมหานครระบุว่าพื้นดินบางแห่งของเมืองอยู่ต่ำกว่าระดับทะเลปานกลาง และพื้นที่กรุงเทพฯ โดยรวมเป็นที่ราบลุ่มระดับต่ำมาก

แต่คำว่า “ต่ำกว่าทะเล” ไม่ได้แปลว่า “มีน้ำทะเลท่วมอยู่ตลอดเวลา”

หัวใจของเรื่องนี้คือการแยกให้ออกระหว่าง ระดับทะเลปานกลาง, ระดับพื้นดิน และระดับน้ำที่กำลังขึ้นลงจริง