“แมวศุภลักษณ์” หรือ “แมวทองแดง” ตำนานแมวไทยโบราณ สู่เวทีแมวโลก

หากพูดถึงแมวไทยโบราณ หลายคนอาจนึกถึงวิเชียรมาศ สีสวาด หรือโกญจา แต่ยังมีแมวอีกชนิดหนึ่งที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานและมีรูปลักษณ์โดดเด่นอย่างยิ่ง นั่นคือ “แมวศุภลักษณ์” หรือ “แมวทองแดง” แมวขนสั้นที่มีสีทองแดงหรือน้ำตาลแดงเข้มสม่ำเสมอทั่วทั้งตัว ดวงตาสีเหลืองทองหรืออำพัน และรูปร่างเพรียวแต่เต็มไปด้วยมัดกล้ามเนื้อ

แมวชนิดนี้ไม่ได้เป็นเพียงแมวสีน้ำตาลธรรมดา แต่มีชื่อปรากฏอยู่ใน สมุดข่อยและตำราแมวไทยโบราณที่เรียกว่า “ตำราแมว” หรือ Tamra Maew ซึ่งเชื่อว่ามีรากมาจากสมัยกรุงศรีอยุธยา โดยในเอกสารโบราณมีทั้งภาพวาดและคำบรรยายเกี่ยวกับแมวหลายชนิดที่คนไทยในอดีตให้ความสำคัญ รวมถึงแมวศุภลักษณ์ด้วย

ชื่อ “ศุภลักษณ์” มีความหมายในเชิงมงคล และแมวชนิดนี้ได้รับการกล่าวถึงในฐานะแมวที่มีคุณค่าและความเป็นสิริมงคลตามคติความเชื่อของคนในอดีต สีขนของมันถูกเปรียบเปรยกับทองแดงหรือทองแดงแดงเข้ม จึงมีอีกชื่อหนึ่งที่ใช้เรียกว่า “ทองแดง” หรือ Thong Daeng ทำให้แมวชนิดนี้มีภาพลักษณ์แตกต่างจากแมวไทยโบราณประเภทอื่นอย่างชัดเจน

เรื่องราวของแมวศุภลักษณ์ยังมีตำนานที่น่าสนใจเกี่ยวกับเหตุการณ์เสียกรุงศรีอยุธยาในปี พ.ศ. 2310 หรือ ค.ศ. 1767 ตามตำนานที่เล่าสืบต่อกันมา กองทัพพม่านำทรัพย์สินและสิ่งของต่าง ๆ จากกรุงศรีอยุธยากลับไป และมีเรื่องเล่าว่ามีการนำแมวไทยโบราณบางส่วนกลับไปด้วย เรื่องเล่าที่ว่ากษัตริย์พม่าพบข้อความในตำราแมวและเห็นว่าแมวเหล่านี้มีค่าเสมือนทองคำ เป็นส่วนหนึ่งของตำนานที่ถูกนำมาอธิบายถึงความสัมพันธ์ระหว่างแมวศุภลักษณ์กับแมวพม่าในเวลาต่อมา

อย่างไรก็ตาม จุดนี้ควรแยกระหว่าง หลักฐานทางประวัติศาสตร์กับตำนาน ออกจากกัน เพราะยังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะยืนยันว่าเหตุการณ์ดังกล่าวเกิดขึ้นตามรายละเอียดของเรื่องเล่าทั้งหมด ตำนานเรื่องการนำแมวกลับพม่าจึงควรมองว่าเป็นเรื่องเล่าทางวัฒนธรรมที่น่าสนใจ มากกว่าจะถือเป็นหลักฐานว่าบรรพบุรุษของแมวพม่าสมัยใหม่ทั้งหมดถูกนำออกจากอยุธยาในครั้งนั้น

สิ่งที่ทำให้เรื่องนี้ซับซ้อนมากขึ้นคือในเวลาต่อมา โลกตะวันตกได้รู้จักแมวสีน้ำตาลเข้มจากภูมิภาคพม่าในชื่อ Burmese cat และเรื่องราวของแมวสองกลุ่มนี้จึงถูกนำมาเชื่อมโยงกันอยู่บ่อยครั้ง

หนึ่งในเหตุการณ์สำคัญเกิดขึ้นในปี ค.ศ. 1930 เมื่อแพทย์ชาวอเมริกันชื่อ Joseph Cheesman Thompson นำแมวเพศเมียสีน้ำตาลเข้มชื่อ Wong Mau จากพม่าไปยังสหรัฐอเมริกา Thompson นำ Wong Mau ไปผสมกับแมวสยามหรือวิเชียรมาศ และจากการผสมพันธุ์ต่อเนื่องจึงเกิดสายการพัฒนาที่นำไปสู่แมว Burmese สมัยใหม่

นี่จึงเป็นจุดสำคัญที่ต้องระวังในการเล่าประวัติว่า “แมว Burmese คือแมวศุภลักษณ์ที่ถูกนำจากไทยไปพม่าแล้วนำกลับไปอเมริกา” เพราะเรื่องราวทางพันธุศาสตร์และการพัฒนาสายพันธุ์มีความซับซ้อนกว่านั้น แม้แมวศุภลักษณ์จะมีความสัมพันธ์ทางประวัติศาสตร์และลักษณะสีขนที่น่าสนใจกับแมว Burmese แต่แมว Burmese ที่ได้รับการพัฒนาเป็นสายพันธุ์สมัยใหม่ในตะวันตกมีประวัติการคัดเลือกและผสมพันธุ์ของตัวเองอย่างชัดเจน

กล่าวอีกอย่างหนึ่งคือ แมวศุภลักษณ์และแมว Burmese ไม่ควรถูกมองว่าเป็นสิ่งเดียวกันเพียงเพราะมีขนสีน้ำตาลคล้ายกัน

แล้วอะไรทำให้แมวศุภลักษณ์มีสีทองแดงอันเป็นเอกลักษณ์?

คำตอบอยู่ในพันธุศาสตร์ของสีขน แมวที่มีลักษณะศุภลักษณ์สมัยใหม่ต้องมีการแสดงออกของยีนหลายตำแหน่งร่วมกัน โดยเฉพาะยีนที่เกี่ยวข้องกับสีพื้น การจำกัดสีบริเวณปลายตัว และความเข้มของเม็ดสี งานศึกษาด้านพันธุศาสตร์ของแมวศุภลักษณ์พบว่าแมวที่มีลักษณะสีพื้นน้ำตาลช็อกโกแลตสม่ำเสมอมีจีโนไทป์ในกลุ่ม bb C_ D_ โดยตัวอย่างจีโนไทป์ที่ถูกระบุว่าเป็นรูปแบบที่ต้องการมากสำหรับการคัดเลือกสายพันธุ์คือ bbCCDD

ตัว b ในตำแหน่ง TYRP1 มีความเกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนสีพื้นจากดำไปเป็นน้ำตาลช็อกโกแลต และเมื่อเป็น bb สีขนจึงแสดงออกเป็นน้ำตาลเข้มแทนสีดำ ส่วน C ในระบบยีน TYR หมายถึงการแสดงสีเต็มรูปแบบ ไม่ใช่ยีนที่ทำให้ “ขนเป็นสีสม่ำเสมอ” โดยตรง และ D เกี่ยวข้องกับการคงความเข้มของสี หากเป็น dd สีจะถูกทำให้เจือจางลง เช่น จากสีเข้มไปเป็นสีอ่อนกว่า

ดังนั้น สูตรที่มักเห็นเขียนว่า CCbbDD จึงควรเข้าใจว่าเป็นการระบุจีโนไทป์ของยีนที่เกี่ยวข้องกับสีขนบางตำแหน่ง ไม่ใช่ “รหัสพันธุกรรมทั้งหมดของแมวศุภลักษณ์” และไม่ได้หมายความว่ายีนแต่ละตัวเพียงตัวเดียวเป็นผู้กำหนดลักษณะทั้งหมดของแมว

ความน่าสนใจยังอยู่ตรงที่แมวซึ่งมีลักษณะภายนอกเหมือนศุภลักษณ์อาจมียีนแฝงที่ไม่แสดงออกให้เห็นด้วย งานศึกษาล่าสุดที่ตรวจแมว 127 ตัวพบแมวสีช็อกโกแลตแบบพื้นสีเดียวจำนวนหนึ่งที่มี C cᵇ หรือ C cˢ ซึ่งภายนอกยังคงเป็นสีพื้น แต่สามารถถ่ายทอดยีนที่เกี่ยวข้องกับลักษณะ Burmese point หรือ Siamese point ให้ลูกได้ นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมการคัดเลือกสายพันธุ์ด้วยการดูสีขนเพียงอย่างเดียวจึงไม่เพียงพอ และการตรวจพันธุกรรมมีประโยชน์ต่อการวางแผนเพาะพันธุ์

รูปลักษณ์ของศุภลักษณ์เองก็มีเอกลักษณ์จนสามารถแยกออกจากแมวสีน้ำตาลทั่วไปได้เมื่อพิจารณาตามมาตรฐานสายพันธุ์ โดยมาตรฐานของ World Cat Federation หรือ WCF ระบุว่าเป็นแมวขนาดกลาง สมดุล มีกล้ามเนื้อ รูปร่างแบบ semi-foreign ขายาวเรียวและแข็งแรง ส่วนศีรษะมีลักษณะเป็นทรงลิ่ม มีโหนกแก้มเด่น หน้าผากโค้งเล็กน้อย และดวงตาโดดเด่น

ขนต้องเป็นขนสั้นและมีสีพื้นน้ำตาลแดงหรือทองแดงอย่างสม่ำเสมอทั่วร่างกาย ซึ่งเป็นลักษณะที่ทำให้ศุภลักษณ์แตกต่างจากแมวที่มีลวดลายแต้มแบบวิเชียรมาศ และแตกต่างจาก Burmese ที่ได้รับการพัฒนาตามมาตรฐานตะวันตก

สิ่งที่น่าสนใจอีกอย่างคือความสัมพันธ์ระหว่างสีขนกับสีตา แมวศุภลักษณ์ตามมาตรฐานมีดวงตาในกลุ่มสีเหลืองทองไปจนถึงทองอำพัน ทำให้เมื่อแสงตกกระทบขนสีน้ำตาลแดงและดวงตาสีทองพร้อมกัน จะเกิดภาพที่ดูคล้ายโลหะทองแดงหรือทองคำอย่างที่ชื่อของมันสื่อถึง

จากแมวที่เกือบเลือนหายไปจากความทรงจำของผู้คน แมวศุภลักษณ์ยังมีเรื่องราวอีกบทหนึ่งในยุคปัจจุบัน นั่นคือความพยายามฟื้นฟูและกำหนดมาตรฐานสายพันธุ์โดยใช้ทั้งข้อมูลจากตำราแมวโบราณ ลักษณะทางกายภาพ และข้อมูลพันธุกรรมประกอบกัน

กระบวนการดังกล่าวนำไปสู่เหตุการณ์สำคัญในปี พ.ศ. 2567 (ค.ศ. 2024) เมื่อ World Cat Federation หรือ WCF รับรองศุภลักษณ์เป็นสายพันธุ์แมวในระดับนานาชาติ หลังมีการรวบรวมข้อมูลด้านประวัติศาสตร์ ลักษณะสายพันธุ์ และพันธุศาสตร์ รวมถึงมีการจัดแสดงเพื่อให้กรรมการ WCF ตรวจประเมินลักษณะของแมวที่เสนอรับรองด้วย

มาตรฐาน WCF ที่เผยแพร่ในปี 2024 จึงถือเป็นหลักฐานสำคัญอีกชิ้นหนึ่งว่า “ศุภลักษณ์” ไม่ได้เป็นเพียงชื่อที่อยู่ในตำราโบราณเท่านั้น แต่ได้รับการนำกลับมาพัฒนาเป็นมาตรฐานสายพันธุ์ในยุคปัจจุบันด้วย

เรื่องราวของแมวศุภลักษณ์จึงน่าสนใจตรงที่มันเดินทางผ่านหลายยุคสมัย ตั้งแต่ภาพวาดและคำบรรยายในตำราแมวโบราณของสยาม ผ่านเรื่องเล่าที่เชื่อมโยงกับเหตุการณ์เสียกรุงศรีอยุธยา จากนั้นเข้าสู่ประวัติศาสตร์การพัฒนาสายพันธุ์แมวในโลกตะวันตก ก่อนที่ประเทศไทยจะกลับมาฟื้นฟูและกำหนดมาตรฐานของแมวชนิดนี้ขึ้นใหม่โดยอาศัยทั้งประวัติศาสตร์และพันธุศาสตร์

ที่สำคัญ ศุภลักษณ์ไม่ได้มีคุณค่าเพียงเพราะเป็นแมวหายาก แต่ยังเป็นตัวอย่างที่น่าสนใจของการอนุรักษ์พันธุกรรมและมรดกทางวัฒนธรรม เพราะเมื่อสัตว์สายพันธุ์หนึ่งมีจำนวนประชากรจำกัด การรักษาลักษณะเฉพาะของมันจำเป็นต้องอาศัยความเข้าใจเรื่องพันธุศาสตร์อย่างละเอียด ไม่ใช่เพียงการเลือกแมวที่ “หน้าตาเหมือนกัน” มาผสมพันธุ์เท่านั้น

จากแมวสีทองแดงที่ถูกบันทึกไว้ในตำราแมวของสยาม สู่แมวที่เคยถูกเชื่อมโยงกับประวัติศาสตร์ของ Burmese และในที่สุดได้รับการรับรองมาตรฐานในระดับนานาชาติ เรื่องราวของ “แมวศุภลักษณ์” จึงสะท้อนให้เห็นว่า แมวตัวหนึ่งสามารถเป็นได้ทั้งสัตว์เลี้ยง มรดกทางวัฒนธรรม และหลักฐานมีชีวิตของประวัติศาสตร์ที่ทอดยาวหลายร้อยปี

และเมื่อมองเข้าไปในดวงตาสีทองของแมวขนสีน้ำตาลแดงตัวนี้ สิ่งที่เราเห็นจึงไม่ใช่เพียงแมวสวย ๆ ตัวหนึ่ง แต่คือเรื่องราวของ “แมวทองแดงแห่งสยาม” ที่กำลังเดินทางจากหน้ากระดาษของตำราโบราณกลับออกมาสู่เวทีโลกอีกครั้ง 🇹🇭🐈‍⬛