นางนพมาศมีตัวตนจริงไหม และทำไมจึงมีการประกวดในวันลอยกระทง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

พอถึงคืนลอยกระทง หลายงานจะมีเวทีประดับไฟ ผู้เข้าประกวดแต่งชุดไทยถือกระทงขึ้นไปแนะนำตัว ก่อนประกาศว่าใครได้รับตำแหน่ง “นางนพมาศ” ประจำปี

ชื่อที่คุ้นหูนี้ทำให้หลายคนจำได้ตั้งแต่เด็กว่า นางนพมาศเป็นหญิงในสมัยสุโขทัย ผู้ประดิษฐ์กระทงถวายพระร่วง แต่เรื่องที่เล่ากันมานานมีหลักฐานทางประวัติศาสตร์รองรับแค่ไหน แล้วการประกวดเกี่ยวข้องกับพิธีลอยกระทงอย่างไร?

คำตอบคือ ยังไม่มีหลักฐานร่วมสมัยที่ยืนยันได้ว่านางนพมาศเป็นบุคคลจริงในสมัยสุโขทัย เรื่องของนางเป็นที่รู้จักจากวรรณกรรมเรื่อง “ตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์” หรือ “นางนพมาศ” ซึ่งมีข้อสันนิษฐานว่าแต่งขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น โดยใช้สมัยพระร่วงเป็นฉากของเรื่อง

กรมประชาสัมพันธ์อธิบายว่า นักประวัติศาสตร์บางท่านตั้งข้อสังเกตจากถ้อยคำและสำนวนในหนังสือซึ่งต่างจากจารึกสุโขทัย ส่วนกรมส่งเสริมวัฒนธรรมระบุว่าหนังสือมีฉากสมมติอยู่ในยุคพระร่วง และไทยพีบีเอสรายงานคำชี้แจงของกรมศิลปากรว่า นางนพมาศเป็นตัวละครในวรรณคดี

ดังนั้น เรื่องเล่าของนางจึงมีอยู่จริงในฐานะวรรณกรรม แต่รายละเอียดในเรื่องยังใช้ยืนยันไม่ได้ว่ามีหญิงคนนี้อยู่จริงหรือเป็นผู้คิดค้นกระทงคนแรก

แล้วในเรื่องเล่าว่าอย่างไร?

ตามวรรณกรรม นางนพมาศ หรือท้าวศรีจุฬาลักษณ์ เป็นหญิงผู้มีความสามารถด้านงานประดิษฐ์และรับราชการอยู่ในราชสำนักพระร่วง เรื่องเล่าว่านางทำโคมรูปดอกบัวสำหรับลอยประทีป จนเป็นที่โปรดปราน ภาพของหญิงถือกระทงจึงผูกติดกับเรื่องลอยกระทงในความทรงจำของคนไทยมานาน

อย่างไรก็ตาม การที่เรื่องหนึ่งมีฉากอยู่ในสมัยสุโขทัยไม่ได้แปลว่าเหตุการณ์ทั้งหมดเกิดขึ้นในยุคนั้น กรมส่งเสริมวัฒนธรรมระบุด้วยว่า ในศิลาจารึกสุโขทัยและเอกสารร่วมสมัยไม่ปรากฏชื่อ “ลอยกระทง” ส่วนคำว่า “เผาเทียนเล่นไฟ” ในจารึกมีความหมายกว้าง จึงใช้ยืนยันตรง ๆ ไม่ได้ว่าเป็นงานลอยกระทงแบบที่เราคุ้นเคย

นั่นไม่ได้หมายความว่าประเพณีลอยกระทงเพิ่งเกิดพร้อมหนังสือเล่มนี้ เพียงแต่ยังระบุจุดเริ่มต้นที่แน่นอนไม่ได้ ผู้คนในแต่ละพื้นที่ยังให้ความหมายกับการลอยกระทงต่างกัน ทั้งการบูชาตามความเชื่อ การขอขมาน้ำ และการลอยเคราะห์

ทำไมจึงมีการประกวดนางนพมาศ?

เพราะตัวละครนางนพมาศกลายเป็นสัญลักษณ์ที่คนเชื่อมโยงกับกระทงและเทศกาลนี้ ผู้จัดงานในหลายพื้นที่จึงนำชื่อนางมาตั้งเป็นชื่อการประกวด ให้ผู้เข้าร่วมแต่งกาย ถือกระทง และแสดงบุคลิกหรือความสามารถบนเวที กรมประชาสัมพันธ์อธิบายความเชื่อมโยงนี้ว่า เรื่องเล่าของนางเป็นแรงบันดาลใจให้เกิดการประกวด

การประกวดเป็นกิจกรรมที่ผู้จัดเลือกเพิ่มเข้ามาเพื่อสร้างสีสันและเปิดโอกาสให้คนในชุมชนมีส่วนร่วม ไม่ใช่ข้อบังคับของพิธีลอยกระทง งานหนึ่งอาจมีการประกวด อีกงานอาจเลือกจัดแสดงดนตรี งานฝีมือ หรือกิจกรรมอื่นแทนก็ได้

ส่วนคำถามว่าการประกวดจัดครั้งแรกเมื่อใดและที่ไหน ข้อมูลที่ตรวจสอบยังไม่เพียงพอจะระบุได้แน่ชัด แต่สิ่งที่แยกได้คือ เรื่องนางนพมาศเป็นวรรณกรรมที่มีอิทธิพลต่อภาพจำของเทศกาล ขณะที่เวทีประกวดเป็นกิจกรรมซึ่งผู้คนจัดขึ้นภายหลัง ไม่จำเป็นต้องมีเพื่อให้ลอยกระทงได้