เกาหลีเหนือถึงจีน ทำไม 5 ประเทศนี้จึงไม่เหมือนกัน

หลายคนคิดว่าโลกไม่มีประเทศที่ปกครองโดยพรรคคอมมิวนิสต์แล้ว จริง ๆ ยังมีประเทศที่มักถูกจัดอยู่ในกลุ่มนี้ 5 ประเทศ ได้แก่ เกาหลีเหนือ คิวบา ลาว เวียดนาม และจีน แต่ถ้าถามว่าแต่ละประเทศ “เป็นคอมมิวนิสต์แค่ไหน” คำตอบไม่ได้เรียงเป็นคะแนนได้ง่าย ๆ เพราะต้องแยก ระบบการเมือง ออกจาก ระบบเศรษฐกิจ ก่อน

ลองไล่ดูตามลำดับที่ต้นฉบับเสนอ โดยมองเป็นการเปรียบเทียบรูปแบบการปกครองและบทบาทของตลาด ไม่ใช่อันดับความ “สุดโต่ง” ที่มีเกณฑ์วัดเป็นสากล

1. เกาหลีเหนือ — รัฐควบคุมเข้ม และมีแนวคิดจูเชเป็นเอกลักษณ์

เกาหลีเหนือแตกต่างจากอีกสี่ประเทศตรงที่ให้ความสำคัญกับแนวคิด จูเช ซึ่งมักอธิบายผ่านหลักการพึ่งพาตนเอง อำนาจทางการเมืองรวมศูนย์สูง และรัฐมีบทบาทมากในเศรษฐกิจ

แต่คำว่า “พึ่งพาตนเอง 100%” หรือ “ไม่มีเอกชนเลย” ก็พูดเกินจริง ประเทศยังมีการค้ากับภายนอก และเคยมีกิจกรรมในตลาดที่ประชาชนใช้ดำรงชีพ แม้รายงานของสหประชาชาติระบุว่ารัฐเพิ่มการควบคุมตลาดและการจำหน่ายอาหารหลักในช่วงหลัง seoul.ohchr.org

2. คิวบา — พรรคเดียวยังนำประเทศ แต่ภาคเอกชนมีบทบาทเพิ่มขึ้น

คิวบาเป็นประเทศเดียวในทวีปอเมริกาที่อยู่ในกลุ่มนี้ รัฐธรรมนูญกำหนดให้พรรคคอมมิวนิสต์เป็นพลังนำของสังคมและรัฐ จึงยังเห็นความต่อเนื่องของระบบการเมืองแบบพรรคเดียวชัดเจน Constitute

ส่วนเศรษฐกิจเปลี่ยนไปจากภาพจำเดิมแล้ว รัฐยังมีบทบาทสำคัญ แต่กิจการนอกภาครัฐขยายตัวมากขึ้น ข้อมูลทางการที่ Reuters รายงานระบุว่า ในปี 2024 ภาคนอกภาครัฐคิดเป็น 55% ของ มูลค่า ยอดขายปลีกสินค้าและบริการ ตัวเลขนี้ไม่ได้หมายความว่าเอกชนครองเศรษฐกิจคิวบาทั้งหมด แต่เพียงพอที่จะบอกว่า “รัฐคุมเกือบทุกอย่าง” ไม่ใช่คำอธิบายที่แม่นยำอีกต่อไป reuters.com

3. ลาว — การเมืองพรรคเดียว เศรษฐกิจเปิดรับตลาด

ลาวยังปกครองโดยพรรคประชาชนปฏิวัติลาว ขณะที่เศรษฐกิจเปิดรับการค้าและการลงทุนมากขึ้นมานานแล้ว การบอกว่าลาว “ปิด” จึงควรระบุให้ชัดว่าหมายถึงระบบการเมืองมากกว่าเศรษฐกิจ รายงาน BTI ปี 2026 ระบุว่าระบบพรรคเดียวยังไม่แสดงทิศทางไปสู่การแข่งขันแบบหลายพรรค bti-project.org

4. เวียดนาม — พรรคคอมมิวนิสต์นำ แต่ตลาดมีบทบาทมาก

เวียดนามใช้ระบบการเมืองที่พรรคคอมมิวนิสต์เป็นแกนหลัก ขณะเดียวกันก็เดินหน้าเปิดเศรษฐกิจผ่านนโยบาย โด่ยเหมย (Đổi Mới) ตั้งแต่ปี 1986 ภาคเอกชนและการลงทุนจึงมีบทบาทมากขึ้นอย่างต่อเนื่อง World Bank

ภาพนี้ทำให้เห็นว่าการมีตลาดหรือบริษัทเอกชนไม่ได้แปลว่าประเทศเลิกใช้ระบบการเมืองแบบพรรคเดียว และในทางกลับกัน การเปิดตลาดก็ไม่ได้หมายความว่ารัฐหมดบทบาทในเศรษฐกิจ World Bank

5. จีน — ตลาดขนาดใหญ่ภายใต้รัฐที่ยังมีอิทธิพลสูง

จีนมีบริษัทเอกชนรายใหญ่และใช้กลไกตลาดอย่างกว้างขวาง จึงเป็นประเทศที่ทำให้หลายคนตั้งคำถามว่า “ยังเป็นคอมมิวนิสต์อยู่ไหม” แต่การเรียกจีนว่า “คอมมิวนิสต์แค่ชื่อ” ก็ง่ายเกินไป เพราะรัฐยังมีบทบาทสำคัญในการกำกับเศรษฐกิจ และรัฐวิสาหกิจยังถือครองสินทรัพย์จำนวนมากในหลายภาคส่วน blogs.worldbank.org

สรุปแล้ว ทั้งห้าประเทศมีจุดร่วมเรื่องอำนาจนำของพรรคการเมือง แต่มีวิธีจัดเศรษฐกิจต่างกันมาก การให้คะแนนว่าเกาหลีเหนือ 100% คิวบา 90% หรือจีน 40% จึงอาจดูเข้าใจง่าย ทว่าไม่มีเกณฑ์รองรับ และทำให้ความต่างระหว่างการเมืองกับเศรษฐกิจหายไป

ถ้าจะถามว่าประเทศไหนจะเปลี่ยนระบบก่อน คงยังตอบไม่ได้แน่ชัด แต่สิ่งที่เห็นได้ในปัจจุบันคือ การเปลี่ยนวิธีทำเศรษฐกิจไม่ได้ทำให้ระบบการเมืองเปลี่ยนตามเสมอไป