หมึกโคลอสซัลมีดวงตาใหญ่แค่ไหน และมันมองหาอะไรใต้ทะเลลึก

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ในน้ำทะเลลึกที่แสงอาทิตย์ไปไม่ถึง สิ่งที่น่ากลัวอาจไม่ใช่หนวดที่ยาวหรือจะงอยปากคม ๆ แต่เป็นดวงตากลมโตคู่หนึ่งที่ซ่อนอยู่ในความมืด หมึกโคลอสซัล หรือ Colossal Squid ชื่อวิทยาศาสตร์ Mesonychoteuthis hamiltoni คือสัตว์ทะเลจากน่านน้ำเย็นแถบมหาสมุทรใต้ที่คนพบตัวเป็น ๆ ได้น้อยมาก จึงยังมีเรื่องของมันอีกมากที่เราเรียนรู้ผ่านซาก ตัวอย่างในพิพิธภัณฑ์ และร่องรอยจากกระเพาะวาฬสเปิร์ม

มันมักถูกนำไปเปรียบกับหมึกยักษ์ Giant Squid แต่หมึกโคลอสซัลมีลำตัวที่หนาแน่นและแข็งแรงกว่า แขนมีตะขอหมุนได้ซึ่งต่างจากปุ่มดูดธรรมดา สิ่งที่ทำให้มันโดดเด่นที่สุดกลับอยู่ตรงศีรษะ เพราะตัวอย่างที่ตรวจวัดได้มีดวงตากว้างราว 27 เซนติเมตร ใหญ่ระดับลูกฟุตบอล และเป็นดวงตาที่ใหญ่ที่สุดเท่าที่มีการบันทึกในอาณาจักรสัตว์

ขนาดนี้ไม่ได้มีไว้เพื่อเห็นภาพคมชัดเหมือนกล้องซูม ตาขนาดมหึมาช่วยรวบรวมแสงที่มีน้อยมากในน้ำลึก ยิ่งรูรับแสงและจอตาใหญ่ โอกาสจับแสงวูบเดียวก็ยิ่งมากขึ้น เลนส์ของหมึกโคลอสซัลจากตัวอย่างที่ศึกษาเองก็ใหญ่ระดับผลไม้ลูกโต ไม่ใช่อวัยวะที่สัตว์ทะเลทั่วไปต้องแบกต้นทุนในการสร้างและใช้งาน

คำตอบสำคัญจึงอยู่ที่สิ่งที่เกิดขึ้นรอบตัวมันในความมืด งานวิจัยด้านการมองเห็นของหมึกขนาดยักษ์เสนอว่า ตาใหญ่เช่นนี้มีข้อได้เปรียบในการจับแสงเรืองของแพลงก์ตอนที่ถูกรบกวนโดยวัตถุขนาดใหญ่ ผลการคำนวณชี้ว่ามันอาจตรวจพบสัญญาณดังกล่าวได้ไกลราว 120 เมตร ซึ่งไกลกว่าระยะที่ตาขนาดเล็กจะทำได้อย่างมาก

หนึ่งในวัตถุขนาดใหญ่นั้นคือวาฬสเปิร์ม ผู้ล่าที่ดำน้ำลึกเพื่อล่าหมึก เมื่อวาฬเคลื่อนผ่านน้ำ มันอาจทำให้สิ่งมีชีวิตเรืองแสงขนาดจิ๋วสว่างขึ้นเป็นกลุ่ม ๆ หมึกไม่ได้จำเป็นต้องมองเห็นวาฬเป็นรูปทรงชัดเจน แค่เห็นความผิดปกติของแสงในระยะที่พอหนีได้ก็มีความหมายต่อการรอดชีวิต

จุดนี้ควรแยกให้ชัดว่า นี่คือคำอธิบายที่มีน้ำหนักจากแบบจำลองและความรู้เรื่องนิเวศของหมึกยักษ์กับวาฬสเปิร์ม ไม่ใช่ภาพบันทึกที่ยืนยันว่าเราเคยเห็นหมึกโคลอสซัลจ้องแสงของวาฬโดยตรง เพราะสัตว์ชนิดนี้อาศัยอยู่ไกลและลึกเกินกว่าจะติดตามได้ง่าย แต่เหตุผลเรื่องการตรวจจับแสงชีวภาพสอดคล้องกับขนาดตาที่ใหญ่ผิดสัดส่วนของมันมากที่สุด

ดวงตา 27 เซนติเมตรจึงไม่ใช่ของประหลาดที่มีไว้ทำให้สัตว์ดูน่ากลัว มันคือเครื่องตรวจจับสัญญาณฉุกเฉินในโลกที่แทบไม่มีแสง ยิ่งอยู่ไกลจากผิวน้ำ การเห็นเงาหรือแสงกะพริบก่อนเพียงไม่กี่วินาทีก็อาจเป็นความต่างระหว่างการหลบหนีกับการกลายเป็นอาหารของวาฬสเปิร์มได้

และนั่นทำให้หมึกโคลอสซัลน่าทึ่งกว่าภาพอสูรทะเลในหนัง ดวงตาที่ใหญ่ที่สุดในโลกไม่ได้เกิดมาเพื่อมองโลกให้กว้างขึ้น แต่มันอาจเกิดมาเพื่อมองเห็นอันตรายให้เร็วพอในความมืดที่เกือบสนิท