โรคไข้หลับลึกยุค 1920s ทิ้งร่องรอยอะไรไว้ในผู้รอดชีวิต

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เช้าวันหนึ่งในโรงพยาบาลยุโรปเมื่อราวหนึ่งศตวรรษก่อน ผู้ป่วยบางคนลืมตาแต่ไม่ตอบสนอง บางคนนั่งนิ่งบนเก้าอี้เป็นเวลานาน สีหน้าแทบไม่เปลี่ยน ญาติและแพทย์ไม่รู้ว่าพวกเขากำลังหลับ ป่วยทางจิต หรือยังรับรู้โลกภายนอกอยู่กันแน่ ภาพเช่นนี้ทำให้โรค Encephalitis lethargica ถูกเรียกติดปากว่า “โรคไข้หลับลึก”

มันไม่ใช่โรคหลับจากแมลงวันเซ็ตเซ และไม่ใช่คำอธิบายว่าผู้ป่วย “กลายเป็นรูปปั้น” ตามตัวอักษร แต่เป็นโรคสมองอักเสบลึกลับที่ทำลายการควบคุมการตื่น การเคลื่อนไหว และการแสดงออกของร่างกาย จนผู้ป่วยบางรายมีอาการคล้ายพาร์กินสันอย่างรุนแรงหลังรอดจากระยะเฉียบพลัน

แพทย์ Constantin von Economo รายงานกลุ่มอาการนี้ในปี 1917 ระหว่างที่ยุโรปกำลังเผชิญสงครามและการระบาดใหญ่ของไข้หวัดใหญ่ โรคแพร่พบในยุโรปและอเมริกาเหนือเป็นหลักในช่วงราวปี 1916–1927 ก่อนจำนวนผู้ป่วยจะลดลงอย่างมาก โดยไม่เกิดการระบาดระดับเดิมอีก

ตัวเลขรวมทั่วโลกยังไม่แน่ชัด งานทบทวนประวัติศาสตร์ชิ้นหนึ่งระบุว่ามีรายงานผู้ป่วย 65,000 ราย และอัตราเสียชีวิตในระยะเฉียบพลันราว 30% ขณะที่ตัวเลข “ผู้ป่วยนับล้าน” ที่มักเล่าต่อกันนั้นประเมินย้อนหลังกว้างมาก จึงไม่ควรนำไปใช้เป็นจำนวนยืนยันเด็ดขาด

อาการของโรคไม่ได้มีแค่ง่วงนอน ผู้ป่วยอาจมีไข้ ปวดศีรษะ เห็นภาพซ้อน หนังตาตก การนอนผิดปกติ หรือสลับไปมาระหว่างหลับมากผิดปกติกับนอนไม่หลับ หลังจากนั้นบางคนเกิดภาวะ post-encephalitic parkinsonism คือเคลื่อนไหวช้า กล้ามเนื้อเกร็ง ใบหน้าเหมือนสวมหน้ากาก พูดน้อย และเริ่มขยับตัวได้ยาก

คำบรรยายว่า “สมองยังรับรู้ทุกอย่าง แต่พูดหรือขยับไม่ได้” จึงอาจตรงกับประสบการณ์ของผู้ป่วยบางรายในระยะหลังโรค แต่ไม่ใช่อาการที่พิสูจน์ได้เหมือนกันทุกคน ภาวะนี้มีความหลากหลายมาก ตั้งแต่ฟื้นตัวได้ดี ไปจนถึงพิการเรื้อรังและต้องได้รับการดูแลตลอดชีวิต

ความเกี่ยวข้องกับไข้หวัดสเปนยังเป็นปริศนา ทั้งสองเหตุการณ์เกิดใกล้เคียงกันจนเคยมีสมมติฐานว่าไวรัสไข้หวัดใหญ่เป็นต้นเหตุโดยตรง แต่การตรวจเนื้อเยื่อสมองเก่าจากผู้ป่วยไม่พบ RNA ของไวรัสไข้หวัดใหญ่ หลักฐานปัจจุบันจึงยังไม่ยืนยันความเป็นเหตุเป็นผลโดยตรง นักวิจัยเสนอความเป็นไปได้อื่น เช่น การติดเชื้อชนิดอื่นหรือปฏิกิริยาภูมิคุ้มกันผิดปกติ แต่ยังไม่มีคำตอบสุดท้ายว่าอะไรทำให้การระบาดนั้นเกิดขึ้นและหายไป

เรื่องราวนี้กลับมาอยู่ในความทรงจำของคนจำนวนมากผ่านหนังสือ Awakenings ของ Oliver Sacks ซึ่งบันทึกการดูแลผู้รอดชีวิตที่มีอาการพาร์กินสันหลังสมองอักเสบในช่วงปลายทศวรรษ 1960 ต่อมาถูกสร้างเป็นภาพยนตร์ในปี 1990 การใช้ยา L-DOPA ทำให้ผู้ป่วยบางคนตอบสนองอย่างน่าทึ่งในระยะแรก แต่ผลไม่ได้คงอยู่ถาวรสำหรับทุกคน

สิ่งที่โรคไข้หลับลึกทิ้งไว้จึงไม่ใช่เพียงภาพโรงพยาบาลอันชวนสะเทือนใจ แต่เป็นบทเรียนว่าการระบาดทางสมองอาจมีผลตามมาหลังโรคเฉียบพลันผ่านไปนานมาก และความสัมพันธ์ระหว่างโรคติดเชื้อกับระบบประสาทจำเป็นต้องติดตามด้วยหลักฐาน ไม่ใช่ยึดเพียงความบังเอิญของช่วงเวลา