ใบขับขี่รุ่นแรกของประเทศไทย เริ่มเมื่อไร? ย้อนกลับไปกว่า 100 ปี สมัย ร.5

ถ้าเปิดกระเป๋าสตางค์ของคนไทยวันนี้ เราคุ้นตากับใบขับขี่ที่เป็นบัตรพลาสติก มีรูปถ่าย ชื่อ วันเกิด และข้อมูลเกี่ยวกับสิทธิในการขับรถ

แต่ถ้าย้อนกลับไปมากกว่า 100 ปี สิ่งที่เรียกว่า “ใบขับขี่” ยังไม่ได้มีหน้าตาแบบนี้

จุดเริ่มต้นของระบบใบอนุญาตขับรถในประเทศไทยอยู่ในยุคที่รถยนต์เพิ่งเข้ามามีบทบาทบนถนน และรัฐเริ่มต้องมีกติกาสำหรับทั้ง รถ ตัวรถ และคนขับ

หลักฐานทางวิชาการระบุว่า จุดสำคัญอยู่ที่ พระราชบัญญัติรถยนต์ รัตนโกสินทรศก 128 หรือ ร.ศ.128 ซึ่งตรงกับ พ.ศ.2453 กฎหมายฉบับนี้มีบทบัญญัติเกี่ยวกับการออกใบอนุญาตขับรถ และถือเป็นกฎหมายรถยนต์ฉบับแรกของไทย

ก่อนมีใบขับขี่ ถนนไทยกำลังเปลี่ยน

การเกิดขึ้นของกฎหมายรถยนต์ไม่ได้เกิดขึ้นแบบลอย ๆ

เมื่อรถยนต์เริ่มเข้ามาใช้บนถนนมากขึ้น สภาพการเดินทางของสยามก็เริ่มเปลี่ยนจากระบบที่มีรถลาก รถม้า และยานพาหนะรูปแบบเดิม ไปสู่การมีรถยนต์ที่ใช้เครื่องยนต์เข้ามาร่วมบนถนน

งานวิชาการที่ศึกษาพัฒนาการของกฎหมายเกี่ยวกับยานพาหนะไทยระบุว่า เมื่อรถยนต์ได้รับความนิยมมากขึ้นและเกิดอุบัติเหตุบนถนน รัฐจึงเริ่มออกกฎหมายเพื่อควบคุมการเดินรถและการขับรถ

ดังนั้น การมี “ใบอนุญาตขับรถ” จึงไม่ได้เกิดขึ้นเพียงเพราะต้องการทำเอกสารประจำตัวคนขับ แต่เป็นส่วนหนึ่งของระบบควบคุมรถยนต์ที่กำลังเกิดขึ้นในสังคมไทย

พ.ศ.2453 จุดเปลี่ยนสำคัญของรถยนต์ไทย

ในช่วงรัชกาลที่ 5 มีการตรา พระราชบัญญัติรถยนต์ รัตนโกสินทรศก 128

ร.ศ.128 ตรงกับ พ.ศ.2453

กฎหมายฉบับนี้มีสาระสำคัญหลายด้าน ทั้งการควบคุมรถยนต์ การจดทะเบียนรถ และการกำหนดเรื่องใบอนุญาตสำหรับผู้ขับรถ

งานวิจัยที่ศึกษาประวัติกฎหมายรถยนต์ไทยระบุชัดว่า พระราชบัญญัติดังกล่าวมี 21 มาตรา แบ่งเป็น 7 หมวด และหนึ่งในหลักการสำคัญคือการให้เจ้าของนำรถยนต์มาจดทะเบียน รวมถึงการออกใบอนุญาตขับรถสำหรับผู้ขับ

แล้วกฎหมายเริ่มใช้จริงเมื่อไร?

ตรงนี้ต้องแยกให้ออกระหว่าง ปีที่ตรากฎหมาย กับ วันที่กฎหมายเริ่มใช้

พระราชบัญญัติรถยนต์ ร.ศ.128 ตราขึ้นใน พ.ศ.2453 แต่แหล่งข้อมูลด้านประวัติการขนส่งระบุว่า กฎหมายเริ่มใช้บังคับตั้งแต่วันที่ 1 เมษายน ร.ศ.129 หรือ พ.ศ.2454

จึงสามารถสรุป Timeline ได้ว่า

พ.ศ.2453
ตราพระราชบัญญัติรถยนต์ ร.ศ.128

↓

1 เมษายน พ.ศ.2454
เริ่มใช้กฎหมาย

↓

มีระบบใบอนุญาตสำหรับผู้ขับรถอยู่ในกฎหมาย

นี่คือจุดเริ่มต้นสำคัญที่เชื่อมโยงมาสู่ระบบใบขับขี่ไทยในเวลาต่อมา

ใบขับขี่สมัยนั้นเหมือนบัตรที่เราใช้หรือไม่?

ไม่ควรสรุปว่าเหมือนกัน

คำว่า “ใบขับขี่รุ่นแรก” ที่ใช้กันในปัจจุบัน อาจทำให้เรานึกถึงบัตรพลาสติกที่มีรูปถ่าย แต่เมื่อย้อนกลับไปถึง พ.ศ.2453 สิ่งที่หลักฐานยืนยันได้คือ ระบบใบอนุญาตขับรถตามกฎหมาย

ส่วนหน้าตาของเอกสารหรือใบอนุญาตขับรถในยุคนั้น ไม่ควรนำรูปแบบใบขับขี่สมัยใหม่ไปแทนภาพอดีตโดยไม่มีหลักฐาน

พูดง่าย ๆ คือ

เรามีหลักฐานว่ามี “ใบอนุญาตขับรถ”

แต่

ยังไม่ควรบอกว่ารู้แน่ชัดว่า “ใบขับขี่ใบแรกหน้าตาเป็นอย่างไร”

นี่เป็นจุดที่บทความประวัติศาสตร์ต้องระวัง เพราะภาพที่ดูเก่าไม่ได้แปลว่าเป็น “ใบขับขี่ใบแรก” จริง

ทำไมต้องมีใบอนุญาตขับรถ?

เหตุผลสำคัญอยู่ที่รถยนต์ไม่ใช่เพียงทรัพย์สินของเจ้าของ แต่เป็นยานพาหนะที่เคลื่อนที่ร่วมกับคนอื่นบนถนน

เมื่อมีรถมากขึ้น รัฐจึงต้องมีกฎเพื่อควบคุมหลายส่วนพร้อมกัน

1. ตัวรถ
ต้องมีระบบเกี่ยวกับการจดทะเบียนและการควบคุมรถ

2. ผู้ขับ
ต้องมีระบบใบอนุญาตสำหรับผู้ที่ขับรถ

3. การใช้ถนน
ต้องมีกฎเพื่อควบคุมการเดินรถและลดความเสี่ยงต่อผู้อื่น

พระราชบัญญัติรถยนต์ ร.ศ.128 จึงมีความสำคัญในฐานะจุดเริ่มต้นของการวางระบบกฎหมายเกี่ยวกับรถยนต์ของไทย

จาก ร.ศ.128 สู่ใบขับขี่ในยุคปัจจุบัน

ระบบไม่ได้หยุดอยู่ที่กฎหมายปี 2453

เมื่อจำนวนรถ ประเภทของรถ และรูปแบบการเดินทางเปลี่ยนไป กฎหมายก็ถูกแก้ไขและพัฒนาตาม

ต่อมาไทยมี พระราชบัญญัติรถยนต์ พ.ศ.2473 ซึ่งเข้ามาปรับระบบให้เหมาะกับสภาพรถยนต์ที่มีความหลากหลายมากขึ้น เช่น รถยนต์โดยสาร รถบรรทุก และรถแท็กซี่

ปัจจุบันกฎหมายหลักด้านรถยนต์คือ พระราชบัญญัติรถยนต์ พ.ศ.2522 ซึ่งกำหนดเรื่องประเภทใบอนุญาตขับรถและหลักเกณฑ์ต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับผู้ขับรถ

รูปแบบเอกสารเองก็เปลี่ยนไปตามเทคโนโลยี โดยกรมการขนส่งทางบกมีประกาศกำหนดแบบใบอนุญาตขับรถตามกฎหมายว่าด้วยรถยนต์ รวมถึงการปรับปรุงแบบในช่วงเวลาต่อมา

ดังนั้น ใบขับขี่ที่เราเห็นในกระเป๋าสตางค์วันนี้ จึงเป็นผลจากการพัฒนาระบบกฎหมายและเทคโนโลยีมาเป็นเวลานาน ไม่ใช่รูปแบบที่มีมาตั้งแต่วันแรก

แล้วใครคือ “คนแรกที่มีใบขับขี่ไทย”?

คำถามนี้น่าสนใจกว่าที่คิด

แต่จากหลักฐานที่ตรวจสอบได้ในการค้นครั้งนี้ ยังไม่พบข้อมูลที่น่าเชื่อถือเพียงพอที่จะระบุชื่อผู้ถือใบอนุญาตขับรถคนแรกของประเทศไทย

ดังนั้นคำตอบที่ถูกต้องในตอนนี้คือ

ยังระบุไม่ได้

การบอกชื่อบุคคลใดบุคคลหนึ่งว่าเป็น “คนแรก” จำเป็นต้องมีหลักฐานปฐมภูมิ เช่น ทะเบียนใบอนุญาต เอกสารราชการ หรือหลักฐานร่วมสมัยที่ตรวจสอบย้อนกลับได้

ถ้ายังไม่มีหลักฐาน ก็ไม่ควรเติมชื่อเพื่อให้เรื่องดูสมบูรณ์

นี่คือความแตกต่างระหว่าง “เรื่องเล่าทางประวัติศาสตร์” กับ “ข้อมูลที่ตรวจสอบได้”

สิ่งที่เรารู้แน่ และสิ่งที่ยังตอบไม่ได้

รู้แน่จากหลักฐานที่ตรวจสอบได้

• กฎหมายรถยนต์ฉบับแรกของไทยคือพระราชบัญญัติรถยนต์ ร.ศ.128

• กฎหมายอยู่ในช่วง พ.ศ.2453

• มีบทบัญญัติเกี่ยวกับการออกใบอนุญาตขับรถ

• กฎหมายเริ่มใช้บังคับวันที่ 1 เมษายน พ.ศ.2454

• ต่อมาระบบกฎหมายรถยนต์ได้รับการปรับปรุงหลายครั้ง

ยังตอบไม่ได้จากหลักฐานที่ค้นพบ

• ใบอนุญาตขับรถฉบับแรกมีหน้าตาอย่างไร

• ใครคือผู้ถือใบอนุญาตขับรถคนแรก

• ใบอนุญาตฉบับแรกมีสีหรือรูปแบบใด

• มีภาพต้นฉบับของใบอนุญาตฉบับแรกที่ยืนยันได้หรือไม่

ข้อหลัง ๆ จึงควรใช้คำว่า “ยังไม่พบหลักฐานยืนยัน” มากกว่าการเดาคำตอบ

ใบขับขี่ไทยจึงมีอายุกว่า 100 ปีในแง่ของ “ระบบใบอนุญาต”

ถ้านับจากจุดเริ่มต้นทางกฎหมายในช่วง พ.ศ.2453–2454 ระบบใบอนุญาตขับรถของไทยมีประวัติยาวนานกว่าหนึ่งศตวรรษ

สิ่งที่เปลี่ยนไปอย่างมากไม่ใช่แค่หน้าตาของใบขับขี่ แต่รวมถึงจำนวนรถ ประเภทของรถ กฎการใช้ถนน และเทคโนโลยีในการจัดการข้อมูลผู้ขับขี่

จากยุคที่รถยนต์เพิ่งเข้ามาอยู่บนถนนสยาม สู่ยุคที่คนไทยสามารถมีใบขับขี่อยู่ในโทรศัพท์หรือใช้ข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ประกอบการตรวจสอบได้ ระบบทั้งหมดล้วนเกิดจากโจทย์เดียวกัน

ทำอย่างไรให้คน รถ และถนน อยู่ร่วมกันได้อย่างเป็นระบบ

ดังนั้น ถ้าถามว่า “ใบขับขี่รุ่นแรกของประเทศไทยเกิดขึ้นเมื่อไร?”

คำตอบที่ระมัดระวังและอ้างอิงหลักฐานได้คือ

จุดเริ่มต้นอยู่ที่พระราชบัญญัติรถยนต์ ร.ศ.128 ใน พ.ศ.2453 ซึ่งมีบทบัญญัติเกี่ยวกับใบอนุญาตขับรถ และกฎหมายเริ่มใช้บังคับในวันที่ 1 เมษายน พ.ศ.2454

ส่วนคำถามว่า “ใบขับขี่ใบแรกหน้าตาเป็นอย่างไร และใครถือเป็นคนแรก?” ยังต้องใช้หลักฐานเอกสารประวัติศาสตร์เพิ่มเติมก่อนจึงจะตอบได้อย่างมั่นใจ

คุณเคยเห็นภาพใบขับขี่ไทยรุ่นเก่าที่สุดจากยุคไหนบ้าง? ถ้ามีภาพหรือเอกสารเก่า ลองแชร์กันได้ เพราะอาจช่วยต่อจิ๊กซอว์ประวัติใบขับขี่ไทยได้อีกชิ้น