จังหวัดที่ลงท้ายด้วยธานีมีอะไรบ้าง และคำนี้แปลว่าอะไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาไล่อ่านชื่อจังหวัดไทยทีละชื่อ จะเห็นคำลงท้ายบางคำโผล่ซ้ำอยู่ตามภูมิภาคต่างกันมาก ทั้งภาคกลาง อีสาน และใต้ คำว่า “ธานี” เป็นตัวอย่างชัดเจน เพราะฟังแล้วให้ภาพของเมืองเก่า เมืองใหญ่ หรือศูนย์กลางผู้คน แต่ชื่อที่ลงท้ายคล้ายกันไม่ได้มีรากเดียวกันทุกแห่ง

ถ้านับตามตัวสะกดที่ลงท้ายด้วยคำว่า “ธานี” ตรงตัว ประเทศไทยมี 5 จังหวัด ไม่ใช่ 6 จังหวัด ได้แก่ ปทุมธานี, อุทัยธานี, อุดรธานี, อุบลราชธานี และสุราษฎร์ธานี ส่วนปัตตานีสะกดลงท้ายว่า “ตานี” ไม่มี ธ และมีที่มาทางภาษากับประวัติศาสตร์ของพื้นที่ต่างออกไป จึงไม่ควรรวมในกลุ่มเดียวกันเพียงเพราะเสียงท้ายคล้ายกัน

คำว่า “ธานี” มาจากบาลี–สันสกฤต ใช้ในความหมายว่า เมือง หรือ นคร ใกล้กับคำว่า city ในภาษาอังกฤษ เมื่อนำไปต่อท้ายชื่อ จึงทำหน้าที่บอกภาพของชุมชนหรือเมือง เช่น ปทุมธานีหมายถึงเมืองแห่งดอกบัว ขณะที่สุราษฎร์ธานีแปลได้ว่าเมืองของคนดี

ทั้ง 5 จังหวัดมีชื่อที่น่าจำคนละแบบ

• ปทุมธานี เดิมคือเมืองสามโคก พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงพระราชทานชื่อเมืองปทุมธานีใน พ.ศ. 2358 ตามเรื่องดอกบัวที่ชาวมอญนำมาถวาย

• อุทัยธานี เป็นชื่อเมืองเก่าทางภาคกลาง คำว่าอุทัยสื่อถึงการอุบัติหรือการขึ้น ส่วนธานีคือเมือง

• อุดรธานี ชื่อบอกตำแหน่งทางทิศเหนือ คำว่าอุดรหมายถึงทิศเหนือ เมื่อนำมารวมกันจึงมีความหมายว่าเมืองฝ่ายเหนือ

• อุบลราชธานี ประกอบด้วยอุบลที่หมายถึงดอกบัว ราช และธานี ชื่อเต็มให้ความหมายเชิงมงคลเกี่ยวกับนครหลวงหรือเมืองของพระราชา

• สุราษฎร์ธานี เดิมศูนย์กลางเมืองอยู่ในชื่อไชยา ต่อมาในรัชกาลที่ 6 มีพระราชทานนามสุราษฎร์ธานี โดยคำว่าสุราษฎร์หมายถึงคนดี จึงเป็นที่มาของคำขวัญ “เมืองร้อยเกาะ เงาะอร่อย หอยใหญ่ ไข่แดง แหล่งธรรมะ” และภาพจำว่าเป็นเมืองคนดี

เรื่องที่มาของชื่อจึงไม่ควรเหมารวมว่าเกิดจากการเปลี่ยนชื่อเมืองครั้งเดียวในสมัยรัชกาลที่ 6 เพราะแต่ละจังหวัดมีช่วงเวลาและเหตุผลของตนเอง ปทุมธานีเปลี่ยนชื่อมาตั้งแต่รัชกาลที่ 2 ขณะที่กรณีสุราษฎร์ธานีเกี่ยวข้องกับพระราชทานนามในรัชกาลที่ 6

สำหรับ ปัตตานี ความคล้ายของเสียงเป็นจุดที่ทำให้หลายคนเผลอนับรวม ชื่อปัตตานีเชื่อมโยงกับชื่อดินแดนปตานีหรือปาตานีในคาบสมุทรมลายู ซึ่งมีประวัติภาษาและวัฒนธรรมมลายูของตัวเอง งานศึกษายังเสนอคำอธิบายรากศัพท์ไว้หลายแนว จึงไม่ควรตีความว่าแปลว่า “เมือง” ด้วยความหมายเดียวกับธานี

สรุปให้จำง่าย: ถ้าเห็นคำลงท้าย “ธานี” แบบมี ธ ให้คิดถึงความหมายว่าเมืองหรือนคร และรายชื่อจังหวัดมี 5 แห่ง ส่วนปัตตานีเป็นชื่อที่เสียงคล้าย แต่คนละรากกับคำว่า “ธานี”