ตามหาตำบลที่มีแหล่งน้ำชุมชนมากที่สุด

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

มองจากแผนที่ประเทศไทย จุดสีน้ำเงินเล็ก ๆ กระจายอยู่แทบทุกจังหวัด บางจุดเป็นอ่างเก็บน้ำของกรมชลประทาน บางแห่งเป็นแหล่งน้ำที่กรมทรัพยากรน้ำฟื้นฟู ขณะที่ฝายชะลอน้ำ สระประจำไร่นา และแก้มลิงอีกจำนวนมากอยู่ในความดูแลขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นหรือชุมชนเอง

คำถามว่าตำบลใดมีแหล่งน้ำ ฝาย และอ่างเก็บน้ำขนาดเล็กมากที่สุดจึงดูเหมือนนับตัวเลขแล้วจัดอันดับได้ทันที ทว่าเมื่อค้นฐานข้อมูลจริงกลับพบอุปสรรคสำคัญ นั่นคือประเทศไทยยังไม่มีบัญชีสาธารณะชุดเดียวที่รวบรวมสิ่งก่อสร้างทุกประเภทจากทุกหน่วยงาน แล้วสรุปยอดเป็นรายตำบลด้วยนิยามเดียวกัน

อ่างเก็บน้ำที่ปรากฏในระบบติดตามของหน่วยงานหนึ่งอาจไม่รวมฝายชะลอน้ำที่ชาวบ้านสร้างเอง ส่วนคำว่าแหล่งน้ำขนาดเล็กก็อาจหมายถึงหนอง บึง สระ ระบบส่งน้ำ หรือสิ่งก่อสร้างอีกคนละประเภท การบวกตัวเลขข้ามฐานข้อมูลตรง ๆ จึงเสี่ยงนับซ้ำและอาจทำให้ตำบลที่บันทึกข้อมูลละเอียดกว่ากลายเป็นผู้ชนะโดยไม่ยุติธรรม

จากการหาแชมป์จึงต้องเปลี่ยนมาดูตัวอย่างที่มีหลักฐาน

หนึ่งในพื้นที่ที่มีข้อมูลเป็นระบบและโดดเด่นมากคือกลุ่มผู้ใช้น้ำอ่างเก็บน้ำห้วยทราย ในตำบลเขื่อนผาก อำเภอพร้าว จังหวัดเชียงใหม่ กรณีศึกษาของสถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำระบุชัดว่า พื้นที่ดำเนินงานประกอบด้วย 4 หมู่บ้าน มีประชากร 2,104 คน และเคยเผชิญภาวะน้ำไม่พอจนเกิดการแย่งชิงน้ำ

จุดตั้งต้นคืออ่างเก็บน้ำห้วยทรายอันเนื่องมาจากพระราชดำริ ความจุ 225,000 ลูกบาศก์เมตร ซึ่งเริ่มก่อสร้างในปี 2534 เดิมส่งน้ำได้ประมาณ 400 ไร่ แต่ความต้องการใช้น้ำเพิ่มขึ้นมากกว่าน้ำต้นทุน การมีอ่างอยู่ตรงหน้าเพียงแห่งเดียวจึงไม่ได้แปลว่าชุมชนจะมีน้ำใช้อย่างทั่วถึง

สิ่งที่เปลี่ยนสถานการณ์ไม่ใช่การสร้างอ่างเพิ่มอย่างเดียว ชาวบ้านปรับจากลำเหมืองเปิดที่สูญเสียน้ำง่ายมาใช้ท่อส่งน้ำ รวม 22 สาย โดย 20 สายส่งน้ำให้พื้นที่เกษตร และอีก 2 สายใช้เพื่อการอุปโภคบริโภค ระบบนี้ขยายพื้นที่รับน้ำจาก 400 ไร่เป็น 2,145 ไร่

ความเก่งอยู่ที่รู้ว่าน้ำมีเท่าไรและใครควรได้ใช้

ชุมชนทำแผนที่เส้นทางน้ำ สำรวจระดับสูงต่ำของพื้นที่ด้วยข้อมูลดาวเทียมและเครื่องระบุตำแหน่ง รวมถึงวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างฝน น้ำในอ่าง และความต้องการน้ำของพืช ข้อมูลที่รวบรวมพบว่ามีน้ำต้นทุนประมาณ 2.5 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี แต่ยังมีช่วงขาดแคลนน้ำต่อเนื่องประมาณ 7 เดือน ตั้งแต่มกราคมถึงกรกฎาคม

เมื่อรู้ข้อจำกัดจริง คณะกรรมการท่อแต่ละสายจึงสามารถกำหนดรอบส่งน้ำ เก็บค่าบริหารจัดการ และให้สมาชิกช่วยดูแลท่อได้ การจัดสรรไม่ได้อาศัยว่าแปลงใครอยู่ใกล้อ่างกว่า แต่ใช้ข้อตกลงร่วมกันและข้อมูลประกอบ ชาวบ้านยังปรับปฏิทินเพาะปลูก ทำเกษตรผสมผสาน และเก็บน้ำสำรองในพื้นที่ของตนเพื่อลดแรงกดดันต่ออ่างหลัก

อีกด้านหนึ่งคือการดูแลต้นทางของน้ำ พื้นที่ป่าต้นน้ำประมาณ 4,500 ไร่ได้รับการกำหนดเป็นเขตอนุรักษ์ของชุมชน กรณีศึกษาระบุว่าจำนวนฝายชะลอน้ำสะสมเพิ่มขึ้นเป็น 510 ฝายในปี 2563 พร้อมเชื่อมระบบส่งน้ำจากอ่างเก็บน้ำแม่สะลวมเข้ากับอ่างห้วยทรายในลักษณะอ่างพวง

510 ฝายยังไม่ใช่หลักฐานว่าเป็นอันดับหนึ่งของประเทศ

ตัวเลขนี้ทำให้พื้นที่อ่างห้วยทรายเป็นหนึ่งในตัวอย่างที่น่าสนใจที่สุด แต่ต้องระวังขอบเขตของคำกล่าว ข้อมูลกล่าวถึงกลุ่มผู้ใช้น้ำใน 4 หมู่บ้านของตำบลเขื่อนผาก ไม่ใช่การสำรวจสิ่งก่อสร้างทุกแห่งทั่วทั้งตำบล และยังไม่มีตารางเปรียบเทียบครบทุกตำบลในประเทศไทย จึงไม่ควรประกาศว่าตำบลเขื่อนผากมีแหล่งน้ำมากที่สุดอย่างเด็ดขาด

สิ่งที่ยืนยันได้หนักแน่นกว่าคือ ที่นี่เป็นชุมชนต้นแบบด้านการบริหารอ่างเก็บน้ำขนาดเล็กและระบบกระจายน้ำ ได้รับคัดเลือกเป็นพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติจัดการน้ำชุมชนตามแนวพระราชดำริแห่งที่ 7 ในปี 2557 และมีผลลัพธ์ที่วัดได้ทั้งจำนวนฝาย ระบบท่อ พื้นที่เกษตรที่รับน้ำ และกระบวนการแบ่งน้ำของสมาชิก

เรื่องนี้ยังชี้ว่า การตัดสินว่าชุมชนใดจัดการน้ำเก่งไม่ควรวัดจากจำนวนสิ่งก่อสร้างเพียงอย่างเดียว ฝายหลายร้อยแห่งที่ไม่มีคนซ่อมอาจมีค่าน้อยกว่าฝายไม่กี่แห่งที่วางถูกตำแหน่ง อ่างที่มีน้ำแต่ไม่มีระบบส่งก็ช่วยพื้นที่ปลายทางไม่ได้ และถ้าไม่มีกติกาที่คนยอมรับ ต่อให้มีน้ำมากก็ยังเกิดความขัดแย้งได้

ดังนั้นคำตอบที่ซื่อตรงที่สุดในเวลานี้คือ ยังระบุตำบลที่มีแหล่งน้ำชุมชนมากที่สุดของไทยไม่ได้จากข้อมูลสาธารณะที่มีอยู่ แต่พื้นที่อ่างห้วยทรายในตำบลเขื่อนผากคือหนึ่งในตัวเต็งที่มีหลักฐานรองรับชัด และแสดงให้เห็นว่าชุมชนบริหารน้ำเก่งไม่ได้เริ่มจากคำถามว่ามีฝายกี่แห่ง หากเริ่มจากการรู้ว่าน้ำมาจากไหน มีอยู่เท่าไร จะส่งไปถึงใคร และทุกคนช่วยกันดูแลระบบอย่างไร