ทำไมคำเรียกพ่อแม่ของหลายภาษาจึงฟังคล้ายกันอย่างน่าประหลาด

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ลองพูดคำว่า “แม่” “มาม่า” “มามา” หรือ “มามี้” ต่อกันเร็ว ๆ จะรู้สึกว่าปากแทบทำงานแบบเดียวกัน ส่วนฝั่งพ่อก็มีทั้งพ่อ ป๊ะป๋า ปาป๊า ปาปา บาบา ดาดา กระจายอยู่ในหลายมุมโลก จนอดสงสัยไม่ได้ว่า คนโบราณเคยนัดกันตั้งชื่อพ่อแม่หรือเปล่า

คำตอบสั้น ๆ คือ ไม่ได้แปลว่าทุกภาษามีรากเดียวกัน แต่คำกลุ่มนี้เกิดซ้ำได้ง่ายมาก เพราะมันเริ่มจากเสียงที่เด็กเล็กเปล่งออกมาได้ค่อนข้างง่าย และผู้ใหญ่ก็พร้อมจะรับเสียงนั้นมาให้ความหมายทันที

ปากของเด็กเริ่มจากเสียงที่ไม่ซับซ้อน

ช่วงเริ่มหัดเปล่งเสียง เด็กมักเล่นกับพยางค์ซ้ำ ๆ เช่น บา-บา มะ-มะ ปา-ปา นะ-นะ ไม่ใช่เพราะกำลังตั้งใจเรียกใครเป็นพิเศษตั้งแต่แรก แต่เป็นเพราะเสียงพยัญชนะที่ใช้ริมฝีปากอย่าง ม ป พ บ รวมกับสระอ้าอย่าง อะ ทำออกมาได้ตรงไปตรงมา เมื่อปิดริมฝีปากแล้วเปิดออก จังหวะของเสียงก็เกิดขึ้นเอง

ผู้ใหญ่ในบ้านต่างหากที่มักยิ้มแล้วตอบกลับว่า “เรียกแม่เหรอ” หรือ “เรียกป๊าใช่ไหม” จากเสียงเล่น ๆ จึงค่อยมีเจ้าของ และเมื่อใช้ซ้ำทุกวัน เสียงนั้นก็กลายเป็นคำเรียกจริงในครอบครัว เด็กอาจยังไม่รู้กฎไวยากรณ์อะไรเลย แต่รู้แล้วว่าเปล่งเสียงนี้เมื่อไร คนสำคัญจะหันมาหา

นี่จึงเป็นเรื่องของทั้งสรีระและความสัมพันธ์ เสียงที่ออกง่ายเจอกับคนที่เด็กเจอบ่อยที่สุดพอดี คำเรียกพ่อแม่เลยเหมือนถูกปั้นขึ้นจากชีวิตประจำวัน ไม่ได้เริ่มจากห้องเรียนหรือพจนานุกรม

คล้ายกันได้ แต่ไม่จำเป็นต้องเป็นญาติกัน

ภาษาศาสตร์เรียกคำที่หน้าตาคล้ายกันแต่ไม่ได้สืบจากคำต้นกำเนิดเดียวกันว่า คำพ้องรูปโดยบังเอิญ หรือ false cognates กรณีคำเรียกพ่อแม่เป็นตัวอย่างที่ชวนให้เข้าใจผิดมาก เพราะเราเห็นคำคล้ายกันในหลายภูมิภาคแล้วเผลอคิดว่าเคยเป็นภาษาเดียวกันมาก่อน

ความจริงแต่ละภาษามีเส้นทางของตัวเอง บางภาษาใช้เสียงแบบ มามา กับแม่ บางภาษาใช้ บาบา หรือ ปาปา กับพ่อ ขณะที่คำทางการอาจต่างออกไปมาก เช่น คนหนึ่งใช้คำใกล้ตัวในบ้าน แต่ใช้คำอีกชุดเมื่อพูดอย่างสุภาพหรือในเอกสาร

ยังมีกรณีที่ทำให้สูตร “มาคือแม่ ปาคือพ่อ” ใช้ไม่ได้เลย ภาษาจอร์เจียใช้ mama ในความหมายว่าพ่อ ส่วนหลายภาษามีคำเรียกพ่อแม่ที่ไม่ได้ใช้เสียงริมฝีปากนำเลย นั่นเตือนเราว่า ความคล้ายเป็นแนวโน้ม ไม่ใช่กฎจักรวาล

ภาษาไทยก็อยู่ในภาพนี้แบบของตัวเอง

คำว่า แม่ และ พ่อ ของไทยไม่ได้ออกเสียงเหมือน “mama/papa” เสียทีเดียว แต่ก็ใช้เสียงที่เด็กทำได้ค่อนข้างเร็ว โดยเฉพาะเสียง ม และ พ ที่อาศัยริมฝีปาก ความใกล้ชิดจึงไม่ได้อยู่แค่ในรูปคำ หากอยู่ในวิธีที่มนุษย์เริ่มฝึกใช้ปากและลมหายใจเหมือนกัน

พอคำสั้น ใช้ง่าย และเต็มไปด้วยอารมณ์ มันก็มีโอกาสเดินทางต่อได้ไกล บางคำอยู่ในภาษาพูด บางคำกลายเป็นคำเอ็นดู บางบ้านใช้คำเรียกที่ไม่เหมือนบ้านอื่นเลย แต่คนได้ยินก็ยังเดาได้ทันทีว่าเป็นคนที่มีความหมายมาก

คำแรก ๆ ของเด็กอาจยังไม่ใช่ “ภาษา” ที่สมบูรณ์ แต่สำหรับคนในบ้าน มันมีความหมายสมบูรณ์ไปแล้ว

ดังนั้นประโยคว่า “แทบทุกภาษาคำว่าพ่อแม่ออกเสียงคล้ายกัน” ถ้าจะให้แม่น ควรเปลี่ยนเป็นว่า หลายภาษาทั่วโลกมีคำเรียกพ่อแม่ที่ใช้เสียงซ้ำง่าย ๆ คล้ายกัน เพราะเด็กมนุษย์เริ่มจากข้อจำกัดทางปากชุดเดียวกัน และผู้ใหญ่มนุษย์ก็มักเผลอยกเสียงเล็ก ๆ นั้นให้กลายเป็นคำสำคัญที่สุดคำหนึ่งของชีวิต

เรื่องน่ารักคือ ไม่ว่าแต่ละบ้านจะเรียกแม่ พ่อ มาม้า ป๊าป๊า อาม่า อาป๊า หรือคำเฉพาะของครอบครัว เสียงเหล่านั้นไม่ได้พิเศษเพราะออกเสียงยาก มันพิเศษเพราะมีใครบางคนหันมาตอบทุกครั้งที่เราเรียก