ทำไมบางคนถึงใช้คำว่า “คนอีสาน” เป็นคำดูถูก ทั้งที่จริง ๆ แล้วเป็นเพียงชื่อของคนภูมิภาคหนึ่ง?

คำว่า “คนอีสาน” ในความหมายตรง ๆ เป็นเพียงคำที่ใช้เรียกผู้คนจากภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย ไม่ได้มีความหมายว่า “จน” “ไม่มีการศึกษา” หรือ “ด้อยกว่า” ใครเลย แต่ในบางบริบทกลับพบว่าคำนี้ถูกนำไปใช้ในลักษณะล้อเลียนหรือดูถูก จนทำให้หลายคนตั้งคำถามว่า แล้วภาพจำแบบนี้เกิดขึ้นได้อย่างไร?

 

คำตอบส่วนหนึ่งอาจต้องย้อนกลับไปดูว่า สังคมไทยสร้างภาพเกี่ยวกับ “ความเป็นอีสาน” เอาไว้อย่างไร

 

เมื่อความแตกต่างถูกนำไปจัดลำดับว่าใครเหนือกว่าใคร

 

ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรอธิบายว่า ภาพจำเกี่ยวกับคนอีสานในสังคมไทยมีประวัติยาวนาน โดยในบางช่วง อีสานถูกนำเสนอผ่านภาพของความแห้งแล้ง ความยากจน ความทุรกันดาร การขาดการศึกษา และความล้าหลัง ขณะเดียวกันภาพลักษณะดังกล่าวยังถูกผลิตซ้ำผ่านสื่อบันเทิง เช่น ละคร ภาพยนตร์ และวรรณกรรม จนผู้คนบางส่วนคุ้นเคยกับภาพจำเหล่านี้โดยไม่ทันตั้งคำถาม

 

ปัญหาจึงไม่ได้อยู่ที่การพูดว่า “คนอีสาน” แต่เกิดขึ้นเมื่อคำดังกล่าวถูกนำไปเชื่อมกับคุณลักษณะด้านลบ เช่น พูดภาษาอีสานแล้วถูกมองว่าการศึกษาน้อย หรือมาจากอีสานแล้วถูกเหมารวมว่ามีฐานะยากจน

 

งานวิจัยด้านภาษาศาสตร์สังคมก็พบประเด็นที่น่าสนใจว่า ผู้พูดภาษาอีสานบางส่วนเผชิญกับการตีตราว่าไม่มีการศึกษาหรือล้าหลัง และความสัมพันธ์ระหว่างภาษาไทยกลางกับภาษาอีสานสะท้อนลำดับชั้นทางสังคมและวัฒนธรรมบางอย่างในสังคมไทย

 

ภาษาและสำเนียงก็กลายเป็นสิ่งที่ถูกใช้แบ่งคน

 

อีกเรื่องหนึ่งที่เห็นได้ชัดคือ “ภาษา”

 

เมื่อสังคมมีภาษากลางที่ถูกใช้ในโรงเรียน หน่วยงานรัฐ และพื้นที่ทางการเป็นหลัก ภาษาหรือสำเนียงท้องถิ่นจึงอาจถูกมองว่าไม่เป็นทางการ หรือในบางกรณีถูกนำไปใช้สร้างตัวตลกในสื่อ

 

เมื่อภาพแบบนี้เกิดขึ้นซ้ำ ๆ คนบางกลุ่มจึงอาจเกิดความเข้าใจโดยไม่รู้ตัวว่า การพูดภาษาอีสานหมายถึงคนที่มีสถานะทางสังคมต่ำกว่า ทั้งที่ในความเป็นจริง “สำเนียง” ไม่สามารถใช้ตัดสินความฉลาด การศึกษา ความสามารถ หรือฐานะของคนคนหนึ่งได้

 

งานศึกษาภาพตัวแทนคนอีสานในหนังสือพิมพ์ไทยยังพบว่า มีการนำเสนอภาพคนอีสานทั้งด้านบวกและด้านลบ แต่สื่อระดับชาติในช่วงเวลาที่ศึกษามีแนวโน้มเน้นภาพเกี่ยวกับความด้อยโอกาส ชนชั้นแรงงาน และการถูกกระทำมากกว่า ขณะที่สื่อท้องถิ่นนำเสนออัตลักษณ์และภูมิปัญญาในด้านที่น่าภาคภูมิใจมากกว่า

 

แล้วทำไมบางคนพูดว่า “คนอีสาน” เหมือนเป็นคำแซะ?

 

ส่วนสำคัญคือ “บริบท”

 

ถ้าถามว่า “คุณเป็นคนอีสานหรือเปล่า?” ด้วยความสนใจในภูมิลำเนา คำนี้ก็เป็นเพียงคำบอกภูมิภาค

 

แต่ถ้าพูดคำเดียวกันด้วยน้ำเสียงเยาะเย้ย หรือใช้ต่อท้ายประโยคที่มีการเหมารวม เช่น เชื่อมคนอีสานเข้ากับความจน ความโง่ ความสกปรก หรืออาชีพใดอาชีพหนึ่ง คำเดิมก็สามารถกลายเป็นเครื่องมือในการดูถูกได้

 

ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรยังชี้ว่า ในโลกออนไลน์มีการนำคำที่หมายถึง “คนอีสาน” ไปสร้างความหมายใหม่ในลักษณะของมีมและการล้อเลียน ทำให้คำที่เดิมเป็นเพียงคำบอกอัตลักษณ์ถูกนำไปใช้ในบริบทที่มีนัยดูถูกหรือเหยียดได้

 

ดังนั้น สิ่งที่ควรพิจารณาจึงไม่ใช่เพียงว่า “พูดคำว่าอีสานได้หรือไม่ได้” แต่ต้องดูว่า พูดอย่างไร พูดกับใคร และกำลังสื่อความหมายอะไร

 

ที่น่าสนใจคือ คนอีสานไม่ได้มีภาพเดียว

 

อีสานไม่ได้มีเพียงภาพของชนบทหรือความยากจน เช่นเดียวกับกรุงเทพฯ เชียงใหม่ หรือภูเก็ตก็ไม่ได้มีคนเพียงประเภทเดียว

 

ในภาคอีสานมีทั้งนักเรียน นักวิทยาศาสตร์ แพทย์ วิศวกร นักธุรกิจ เกษตรกร ศิลปิน นักกีฬา ข้าราชการ พ่อค้าแม่ค้า และผู้คนอีกหลากหลายอาชีพ

 

ดังนั้นการนำลักษณะของคนบางคนไปเหมารวมกับคนหลายล้านคนจึงเป็นปัญหาของ “การเหมารวม” มากกว่าจะเป็นข้อเท็จจริงเกี่ยวกับคนทั้งภูมิภาค

 

งานวิจัยและบทวิเคราะห์ด้านมานุษยวิทยาชี้ไปในทิศทางเดียวกันว่า ปัญหาสำคัญไม่ได้อยู่ที่ “ความแตกต่าง” แต่อยู่ที่การนำความแตกต่างทางภาษา วัฒนธรรม หรือภูมิภาคมาจัดลำดับคุณค่าของมนุษย์ว่าใครสูงกว่าใคร

 

เพราะฉะนั้น “คนอีสาน” ไม่ใช่คำดูถูก แต่การใช้คำต่างหากที่อาจกลายเป็นการดูถูก

 

เรื่องนี้อาจทำให้เราเห็นอะไรบางอย่างเกี่ยวกับการใช้ภาษาได้ชัดขึ้น

 

คำคำหนึ่งอาจไม่มีความหมายร้ายแรงในตัวเอง แต่เมื่อถูกใช้ซ้ำ ๆ ในบริบทที่ลดทอนคุณค่าของคนกลุ่มหนึ่ง มันสามารถสร้างภาพจำและอคติขึ้นมาได้

 

การเรียกใครว่า “คนอีสาน” จึงไม่ควรถูกตีความว่าเป็นการเหยียดโดยอัตโนมัติ ในขณะเดียวกัน หากมีคนใช้คำนี้เพื่อเยาะเย้ยหรือเหมารวมคนทั้งภูมิภาค ก็ไม่ควรบอกว่าเป็นเพียง “เรื่องล้อเล่น” โดยไม่สนใจความรู้สึกของคนที่ถูกพูดถึง

 

ท้ายที่สุดแล้ว ปัญหาอาจไม่ได้อยู่ที่คำว่า “อีสาน” แต่อยู่ที่ความคิดของคนที่นำคำนี้ไปผูกกับคำว่า “ด้อยกว่า”

 

เพราะการเกิดที่ภาคไหน พูดสำเนียงอะไร หรือมีพื้นเพจากจังหวัดใด ไม่ได้เป็นตัววัดคุณค่าของความเป็นมนุษย์

 

และบางที สิ่งที่สังคมควรเลิกทำไม่ใช่การเลิกพูดคำว่า “คนอีสาน” แต่คือ การเลิกใช้ภูมิภาคบ้านเกิดของใครสักคนเป็นเหตุผลในการตัดสินว่าเขาเป็นคนแบบไหน