โลกเดือดไม่ใช่เรื่องไกลตัว รู้ทันฮีทสโตรกก่อนความร้อนทำร้ายร่างกาย

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

บางวันแค่ก้าวออกจากบ้านก็รู้สึกเหมือนเปิดประตูเข้าเตาอบ เหงื่อออกเร็ว ใจเต้นแรง และหมดแรงทั้งที่ยังไม่ได้ทำงานหนัก ความรู้สึกนี้ไม่ใช่แค่ความรำคาญจากอากาศร้อน เพราะเมื่อร่างกายระบายความร้อนไม่ทัน อาการอาจพัฒนาไปถึงโรคลมร้อน หรือฮีทสโตรก ซึ่งเป็นภาวะฉุกเฉินที่ทำลายสมอง หัวใจ ไต และกล้ามเนื้อได้

คำว่า “โลกเดือด” จึงไม่ได้หมายความว่าทุกพื้นที่จะร้อนเท่ากันตลอดเวลา แต่สะท้อนแนวโน้มที่คลื่นความร้อนยาวนานและรุนแรงขึ้น ขณะที่เมืองมีพื้นคอนกรีต รถยนต์ อาคาร และพื้นที่สีเขียวน้อยลง ทำให้ความร้อนสะสมใกล้ตัวมากกว่าเดิม

องค์การอุตุนิยมวิทยาโลกยืนยันว่า ปี 2025 เป็นหนึ่งในสามปีที่ร้อนที่สุดเท่าที่มีการบันทึก โดยอุณหภูมิเฉลี่ยพื้นผิวโลกสูงกว่าค่าเฉลี่ยช่วงก่อนอุตสาหกรรมประมาณ 1.44 ± 0.13 องศาเซลเซียส และช่วงปี 2015–2025 เป็น 11 ปีที่ร้อนที่สุดต่อเนื่อง ตัวเลขนี้ไม่ได้บอกว่าเราจะเป็นฮีทสโตรกทันที แต่บอกว่าร่างกายกำลังต้องรับมือกับสภาพแวดล้อมที่ร้อนขึ้นเรื่อย ๆ

ร่างกายมนุษย์ลดความร้อนหลัก ๆ ด้วยการส่งเลือดไปที่ผิวหนังและการขับเหงื่อ เมื่ออากาศร้อนมาก ความชื้นสูง ลมไม่พัด หรือทำงานใช้แรงต่อเนื่อง เหงื่อจะระเหยได้ช้าลง ร่างกายจึงเย็นลงยาก หัวใจต้องทำงานหนักขึ้น และไตเสี่ยงได้รับผลกระทบจากภาวะขาดน้ำ

คนทำงานกลางแจ้ง นักกีฬา ผู้สูงอายุ เด็กเล็ก หญิงตั้งครรภ์ ผู้มีโรคหัวใจ ปอด หรือไต รวมถึงคนที่อยู่บ้านตามลำพัง ล้วนต้องระวังเป็นพิเศษ ยาบางชนิดก็อาจทำให้ร่างกายควบคุมอุณหภูมิหรือรักษาน้ำในร่างกายได้ยากขึ้น แต่ไม่ควรหยุดยาเอง ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรเรื่องการรับมืออากาศร้อน

แยกให้ออก: แค่เพลียจากแดด หรือกำลังฉุกเฉิน

ระยะแรกอาจเริ่มด้วยอ่อนเพลีย กระหายน้ำมาก เหงื่อออกมาก ตัวเย็นชื้น ปวดศีรษะ เวียนหัว คลื่นไส้ ตะคริว หรือใจเต้นเร็ว อาการแบบนี้ควรหยุดกิจกรรมทันที พาเข้าที่ร่มหรือห้องเย็น คลายเสื้อผ้า และจิบน้ำถ้ายังรู้สึกตัวดีและกลืนได้

• ตัวร้อนจัดขึ้นเรื่อย ๆ หรือมีอุณหภูมิแกนกลางประมาณ 40 องศาเซลเซียสขึ้นไป

• เวียนหัวมาก เดินเซ อ่อนแรงผิดปกติ หรือเป็นลม

• พูดไม่ชัด สับสน ตอบคำถามไม่ตรง กระสับกระส่าย หรือมีพฤติกรรมเปลี่ยนไป

• ชัก หมดสติ หายใจเร็ว หรือหัวใจเต้นเร็วผิดปกติ

สัญญาณทางสมองเปลี่ยน คือจุดที่ต้องถือว่าอันตราย ไม่ควรรอดูอาการหรือให้ผู้ป่วยนอนพักอยู่คนเดียว เพราะฮีทสโตรกอาจทรุดลงอย่างรวดเร็ว แม้ตอนแรกจะดูเหมือนแค่หน้ามืดจากแดด

ส่วนเรื่อง “ตัวร้อนแต่ไม่มีเหงื่อ” เป็นสัญญาณที่พบได้ในฮีทสโตรกจากสภาพอากาศร้อน โดยผิวอาจร้อนและแห้ง แต่ไม่ใช่กฎตายตัว คนที่เกิดฮีทสโตรกจากการทำงานหนักหรือออกกำลังอาจยังมีเหงื่อออกมากได้ ดังนั้นอย่าใช้การมีหรือไม่มีเหงื่อเป็นตัวตัดสินเพียงอย่างเดียว ให้ดูอาการสับสน พูดไม่รู้เรื่อง ชัก หรือหมดสติร่วมด้วย

ช่วยอย่างไรในนาทีแรก

ถ้าสงสัยว่าคนใกล้ตัวกำลังเป็นฮีทสโตรก ให้โทรแจ้งสายด่วน 1669 ทันที พร้อมบอกตำแหน่งและอาการ จากนั้นจึงช่วยลดความร้อนระหว่างรอทีมแพทย์ อย่ารอให้ผู้ป่วยหมดสติก่อนจึงโทร

• พาออกจากแดดเข้าที่ร่ม ห้องปรับอากาศ หรือพื้นที่ที่อากาศถ่ายเท

• คลายเสื้อผ้า ถอดเสื้อผ้าชั้นนอกที่หนาหรือรัดแน่นออก

• ใช้ผ้าชุบน้ำเย็นเช็ดตัว หรือใช้น้ำเย็นพรมน้ำบนผิวร่วมกับพัดลม

• ประคบผ้าเย็นบริเวณหน้าผาก คอ รักแร้ และขาหนีบ

• ถ้ายังรู้สึกตัวดีและกลืนได้ ให้จิบน้ำทีละน้อย แต่ห้ามกรอกน้ำให้คนที่สับสน ชัก หรือหมดสติ

หากผู้ป่วยหมดสติ ให้จัดนอนตะแคงเพื่อช่วยเปิดทางเดินหายใจและป้องกันการสำลัก ตรวจดูการหายใจอยู่เสมอ หากหายใจผิดปกติหรือไม่หายใจ ให้ทำตามคำแนะนำของเจ้าหน้าที่ 1669 ทางโทรศัพท์ ระหว่างนั้นยังคงลดความร้อนต่อไปอย่างปลอดภัย

สิ่งที่ไม่ควรทำคือปล่อยให้นอนอยู่กลางแดด ให้กลับไปทำงานต่อ ให้ดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ หรือเสียเวลาหายาแก้ไข้มากิน เพราะฮีทสโตรกไม่ใช่ไข้ธรรมดาและยาลดไข้ไม่ได้แก้กลไกของภาวะนี้ การลดอุณหภูมิร่างกายให้เร็วที่สุดและส่งต่อโรงพยาบาลคือสิ่งสำคัญกว่า

กันก่อนถึงจุดฉุกเฉิน

วันที่อากาศร้อนจัดควรเลี่ยงกิจกรรมใช้แรงและการอยู่กลางแจ้งในช่วงแดดแรง โดยเฉพาะประมาณ 11.00–15.00 น. หากจำเป็นต้องทำงาน ให้แบ่งช่วงพักในที่ร่ม อย่ารอจนกระหายน้ำมาก ควรจิบน้ำเป็นระยะ สวมเสื้อผ้าสีอ่อน เนื้อผ้าระบายอากาศได้ดี ใช้หมวกปีกกว้าง และปรับตัวกับอากาศร้อนทีละน้อย

• เช็กผู้สูงอายุ เด็กเล็ก ผู้ป่วยเรื้อรัง และคนที่อยู่บ้านคนเดียวในวันที่อากาศร้อนมาก

• อย่าทิ้งเด็ก ผู้สูงอายุ หรือสัตว์เลี้ยงไว้ในรถ แม้จอดไม่นานหรือเปิดกระจกไว้

• เตรียมน้ำดื่ม ผ้าเย็น และพื้นที่พักให้พร้อมสำหรับคนทำงานกลางแจ้ง

• ติดตามประกาศเตือนอากาศร้อนและปรับเวลาทำกิจกรรมตามสภาพอากาศจริง

ฮีทสโตรกไม่ได้เริ่มต้นด้วยภาพคนล้มลงเสมอไป บางครั้งมันเริ่มจากคนที่พูดช้าลง ตอบคำถามแปลกไป เดินเซ หรือบอกว่าไม่ไหวแล้ว เมื่อเห็นสัญญาณเหล่านี้ การพาเขาออกจากความร้อนและโทรขอความช่วยเหลือให้เร็ว อาจเป็นความแตกต่างระหว่างการฟื้นตัวกับความเสียหายถาวรได้