ทำไมจีนไม่ยอมปล่อยทะเลจีนใต้

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ทำไมจีนไม่ยอมปล่อยทะเลจีนใต้

ถ้าใช้นิ้วลากบนแผนที่จากชายฝั่งจีนลงมาทางใต้ จะเห็นผืนน้ำกว้างใหญ่ที่ดูเหมือนว่างเปล่า มีเพียงเกาะเล็ก ๆ แนวปะการัง และเรือสินค้าที่แล่นผ่านเป็นระยะ แต่พื้นที่แห่งนี้กลับเป็นหนึ่งในจุดที่มหาอำนาจทั่วโลกจับตามองมากที่สุด เพราะทะเลจีนใต้ไม่ได้เป็นเพียงทะเล หากเป็นทั้งเส้นเลือดการค้า แหล่งทรัพยากร และแนวกันชนทางความมั่นคงของเอเชีย

คำถามที่หลายคนสงสัยคือ ทำไมจีนจึงไม่ยอมถอยจากพื้นที่พิพาท ทั้งที่การเผชิญหน้ากับประเทศเพื่อนบ้านและชาติตะวันตกสร้างแรงกดดันไม่น้อย คำตอบไม่ได้มีแค่เรื่องน้ำมันหรือเส้นทางเดินเรือ แต่เกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์ ความรู้สึกเรื่องอธิปไตย การเมืองภายในประเทศ และภาพของจีนในฐานะมหาอำนาจที่ไม่ควรถูกบีบให้ยอมแพ้

ทะเลที่เรือทั้งโลกต้องผ่าน

ทะเลจีนใต้เชื่อมพื้นที่สำคัญระหว่างมหาสมุทรอินเดียกับมหาสมุทรแปซิฟิก เรือบรรทุกสินค้า เรือขนส่งพลังงาน และเรือประมงจำนวนมากใช้เส้นทางนี้ในการเดินทางระหว่างเอเชียตะวันออก เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และภูมิภาคอื่นของโลก หากเส้นทางดังกล่าวมีปัญหา ต้นทุนขนส่ง เวลาเดินทาง และความเสี่ยงของสินค้าหลายประเภทก็อาจเพิ่มขึ้นตามไปด้วย

สำหรับจีน ทะเลแห่งนี้คือทางออกสู่ทะเลเปิดของมณฑลชายฝั่งทางใต้ และเป็นพื้นที่ที่เชื่อมโยงกับเศรษฐกิจของเมืองท่า โรงงาน และห่วงโซ่อุปทานขนาดใหญ่ การมีอิทธิพลเหนือเส้นทางรอบ ๆ จึงช่วยให้จีนมองเห็นความเคลื่อนไหวของเรือและกิจกรรมของประเทศอื่นได้ดีขึ้น รวมทั้งลดความรู้สึกว่าตนเองกำลังถูกล้อมอยู่บนชายฝั่ง

ในมุมของประเทศอื่น ปัญหาไม่ได้อยู่ที่การมีเรือสินค้าผ่านทะเลจีนใต้ แต่เป็นคำถามว่า ใครมีสิทธิ์กำหนดกติกา ใครสามารถสั่งห้ามเรือของคนอื่น และใครจะเป็นผู้ตัดสินเมื่อเรือประมงหรือเรือราชการเข้าใกล้พื้นที่เดียวกัน

เส้นประบนแผนที่ที่มีความหมายมากกว่าหมึก

จีนอ้างสิทธิ์ในพื้นที่กว้างของทะเลจีนใต้ผ่านเส้นประที่ปรากฏบนแผนที่จีนมานานหลายทศวรรษ แม้รูปร่างและจำนวนเส้นจะมีการเปลี่ยนแปลงตามช่วงเวลา แต่ความหมายทางการเมืองยังคงชัดเจน นั่นคือจีนมองว่าพื้นที่ทะเล เกาะ และแนวปะการังบางส่วนมีความเกี่ยวข้องกับสิทธิทางประวัติศาสตร์และอธิปไตยของตน

ประเด็นนี้จึงแตะความรู้สึกของประชาชนโดยตรง เรื่องดินแดนไม่ใช่หัวข้อที่รัฐบาลจีนสามารถยอมถอยได้ง่าย ๆ เพราะการถอยอาจถูกตีความว่าเป็นการยอมเสียผลประโยชน์ที่บรรพบุรุษเคยอ้างไว้ หรือเป็นการปล่อยให้ต่างชาติมากำหนดกติกาแทนจีน

เมื่อเรื่องทะเลถูกเชื่อมเข้ากับศักดิ์ศรีของชาติ การประนีประนอมจึงไม่ใช่แค่การเจรจาแบ่งพื้นที่บนโต๊ะประชุม แต่กลายเป็นเรื่องที่ผู้นำต้องอธิบายต่อคนในประเทศด้วยว่า เหตุใดจึงยอมลดท่าที และจะมั่นใจได้อย่างไรว่าการยอมครั้งหนึ่งจะไม่กลายเป็นการเสียเปรียบครั้งต่อไป

จากกองเรือสู่เกาะเทียม

ตลอดหลายปีที่ผ่านมา จีนไม่ได้ใช้เพียงคำประกาศบนแผนที่ แต่ค่อย ๆ สร้างการมีอยู่จริงในพื้นที่พิพาท ทั้งสิ่งปลูกสร้าง ท่าเรือ ระบบตรวจจับ รันเวย์ และสิ่งอำนวยความสะดวกที่ทำให้เรือและเจ้าหน้าที่สามารถประจำการได้นานขึ้น

การถมแนวปะการังให้กลายเป็นเกาะเทียมมีความหมายมากกว่าการสร้างพื้นที่บนผิวน้ำ เพราะทำให้จีนมีจุดพักเรือ จุดเติมเสบียง และจุดตรวจสอบกิจกรรมทางทะเล เมื่อมีสิ่งปลูกสร้างถาวรปรากฏขึ้น การเจรจาในอนาคตก็ไม่ได้เริ่มจากพื้นที่ว่างอีกต่อไป แต่ต้องเริ่มจากข้อเท็จจริงว่าแต่ละฝ่ายได้เข้าไปยึดโยงกับพื้นที่มากแค่ไหนแล้ว

เครื่องมือสำคัญอีกอย่างคือการใช้เรือหลายประเภททำงานร่วมกัน เรือทหารอาจไม่ได้ออกหน้าเสมอไป แต่เรือยามฝั่ง เรือสำรวจ และเรือประมงที่มีความเชื่อมโยงกับรัฐสามารถปรากฏตัวในพื้นที่ได้บ่อยกว่า การเคลื่อนไหวลักษณะนี้ทำให้แรงกดดันเกิดขึ้นทีละน้อย และอยู่ในระดับที่ยังไม่ถึงขั้นประกาศสงคราม

กฎหมายทะเลกับความจริงบนผิวน้ำ

กฎหมายทะเลระหว่างประเทศวางหลักว่า สิทธิทางทะเลจำนวนมากต้องเชื่อมโยงกับชายฝั่งและลักษณะทางบก ไม่ใช่เพียงการลากเส้นกว้าง ๆ แล้วประกาศว่าพื้นที่ทั้งหมดเป็นของประเทศใดประเทศหนึ่ง หลักการนี้ทำให้เกิดข้อถกเถียงว่า เกาะหรือแนวปะการังแต่ละแห่งมีสถานะอย่างไร และสามารถสร้างสิทธิทางทะเลได้มากน้อยเพียงใด

คดีอนุญาโตตุลาการระหว่างฟิลิปปินส์กับจีนในปี 2016 เป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของการถกเถียงเรื่องนี้ คณะอนุญาโตตุลาการไม่ยอมรับการอ้างสิทธิทางประวัติศาสตร์แบบกว้างในลักษณะที่ขัดกับกรอบกฎหมายทะเล และเห็นว่าลักษณะทางทะเลบางแห่งไม่สามารถสร้างเขตเศรษฐกิจจำเพาะได้เต็มรูปแบบ

จีนไม่ยอมรับคำวินิจฉัยดังกล่าว และยังคงยืนยันจุดยืนของตนเอง นี่ทำให้เกิดช่องว่างระหว่างกติกาบนเอกสารกับอำนาจที่ปรากฏจริงในทะเล ประเทศหนึ่งอาจชนะในทางกฎหมาย แต่ถ้าไม่สามารถรักษาสถานะหรือเข้าถึงพื้นที่ได้ การชนะนั้นก็ยังไม่ทำให้สถานการณ์บนผิวน้ำเปลี่ยนทันที

คนที่อยู่กลางความขัดแย้งคือชาวประมง

เวลาพูดถึงทะเลจีนใต้ ภาพที่มักปรากฏคือเรือรบ แผนที่ และนักการทูต แต่คนที่ได้รับผลกระทบก่อนใครกลับเป็นชาวประมง พวกเขาต้องตัดสินใจว่าจะออกเรือไปไกลแค่ไหน จะวางอวนตรงไหน และจะทำอย่างไรหากพบเรือจากอีกฝ่ายเข้ามาใกล้

เหตุการณ์ที่เรือถูกขวาง ถูกติดตาม หรือถูกกดดันให้ออกจากพื้นที่ อาจดูเป็นเรื่องเล็กเมื่อเทียบกับการปะทะทางทหาร แต่สำหรับครอบครัวที่รายได้ขึ้นอยู่กับการจับปลา เหตุการณ์เพียงครั้งเดียวก็อาจหมายถึงน้ำมันที่เสียไปหลายวัน ปลาที่จับไม่ได้ หรือหนี้สินที่เพิ่มขึ้น

ความตึงเครียดจึงไม่ได้อยู่ไกลตัวคนธรรมดาเสมอไป หากความเสี่ยงสูงขึ้น เรือประมงอาจต้องเดินทางไกลกว่าเดิม เรือสินค้าต้องเพิ่มมาตรการรักษาความปลอดภัย และต้นทุนต่าง ๆ อาจค่อย ๆ ถูกส่งต่อไปยังราคาสินค้าที่ผู้คนบนฝั่งต้องจ่าย

ทำไมสหรัฐฯ จึงเข้ามาเกี่ยวข้อง

แม้สหรัฐฯ ไม่ใช่ประเทศที่อ้างกรรมสิทธิ์เหนือเกาะพิพาท แต่สหรัฐฯ ยืนยันหลักการเรื่องเสรีภาพในการเดินเรือและการบิน รวมทั้งมีพันธมิตรในภูมิภาค การลาดตระเวนหรือการเดินเรือของสหรัฐฯ จึงถูกมองว่าเป็นการย้ำว่าไม่มีประเทศใดควรควบคุมเส้นทางสากลเพียงฝ่ายเดียว

จีนมองกิจกรรมเหล่านี้ผ่านเลนส์ความมั่นคง โดยกังวลว่าการปรากฏตัวของกองทัพต่างชาติใกล้ชายฝั่งจะทำให้จีนถูกสอดแนมและถูกกดดันมากขึ้น ขณะที่ประเทศเล็กกว่ามองว่าการมีมหาอำนาจอื่นเข้ามาถ่วงดุลช่วยป้องกันไม่ให้ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งใช้อำนาจตามใจ

นี่คือเหตุผลที่เรื่องทะเลจีนใต้ไม่ใช่ความขัดแย้งระหว่างจีนกับประเทศเพื่อนบ้านเพียงไม่กี่ประเทศ แต่กลายเป็นเวทีแข่งขันอำนาจของโลก ทุกครั้งที่เรือสองฝ่ายแล่นเข้าใกล้กัน ความเสี่ยงไม่ได้จำกัดอยู่ที่เรือสองลำ แต่อาจเชื่อมโยงไปถึงพันธมิตร การตอบโต้ และความเข้าใจผิดทางการทูต

สงครามอาจไม่ใช่เป้าหมาย แต่แรงกดดันเกิดขึ้นทุกวัน

จีนมีเหตุผลมากมายที่จะหลีกเลี่ยงสงครามเต็มรูปแบบ เพราะสงครามจะกระทบเศรษฐกิจ การค้า ความสัมพันธ์กับอาเซียน และภาพลักษณ์ของประเทศ แต่การไม่เปิดสงครามไม่ได้แปลว่าจะไม่มีการแข่งขัน

วิธีที่พบได้บ่อยคือการขยับทีละน้อย ใช้เรือยามฝั่งเข้าไปแสดงตัว ใช้กฎหมายภายในประเทศประกอบการอ้างสิทธิ์ สร้างสิ่งปลูกสร้างเพิ่ม หรือจัดกิจกรรมทางทะเลให้กลายเป็นเรื่องปกติ เมื่อเวลาผ่านไป ความเคลื่อนไหวที่เคยดูผิดปกติอาจกลายเป็นภาพคุ้นตา และทำให้เส้นแบ่งระหว่างการบังคับใช้กฎหมายกับการแสดงอำนาจทางทหารเลือนลง

ยุทธศาสตร์แบบนี้เรียกได้ว่าเป็นการแข่งขันในพื้นที่สีเทา คือยังไม่ถึงระดับสงคราม แต่ก็ไม่ใช่สภาวะปกติเต็มที่ ผู้เล่นทุกฝ่ายพยายามเพิ่มอำนาจของตัวเองโดยไม่ก้าวข้ามเส้นที่อาจทำให้อีกฝ่ายต้องตอบโต้รุนแรง

อาเซียนกำลังอยู่ตรงกลาง

ประเทศในอาเซียนไม่ได้มีจุดยืนเหมือนกันทั้งหมด บางประเทศมีข้อพิพาทโดยตรง บางประเทศพึ่งพาการค้ากับจีนอย่างมาก และบางประเทศกังวลว่าความขัดแย้งจะกระทบเส้นทางเดินเรือหรือเสถียรภาพของภูมิภาค ความแตกต่างนี้ทำให้การออกแถลงการณ์ร่วมและการกำหนดกติกาที่ทุกฝ่ายยอมรับไม่ใช่เรื่องง่าย

การเจรจาจัดทำแนวปฏิบัติในทะเลจึงมีความสำคัญ แม้เอกสารเพียงฉบับเดียวจะไม่สามารถแก้ปัญหาอธิปไตยได้ทันที แต่กติกาเรื่องการสื่อสาร การหลีกเลี่ยงการชน และการจัดการเหตุฉุกเฉินอาจช่วยไม่ให้เหตุการณ์เล็ก ๆ ขยายกลายเป็นวิกฤตใหญ่

ปัญหาคือกติกาจะมีความหมายก็ต่อเมื่อทุกฝ่ายเคารพและยอมรับว่าความปลอดภัยของตัวเองไม่ควรเกิดจากการทำให้อีกฝ่ายไร้ทางเลือก หากฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งมองว่าการเจรจาเป็นเพียงฉากบังหน้า ความไว้ใจก็จะลดลง และทุกการพบกันกลางทะเลจะยิ่งเต็มไปด้วยความระแวง

จีนจะยอมปล่อยทะเลจีนใต้หรือไม่

ถ้าคำว่า “ปล่อย” หมายถึงการยกเลิกการอ้างสิทธิ์ทั้งหมด คำตอบแทบเป็นไปไม่ได้ในทางการเมือง เพราะทะเลจีนใต้ถูกผูกเข้ากับความมั่นคง อธิปไตย และภาพความยิ่งใหญ่ของประเทศไปแล้ว จีนอาจปรับวิธีพูด เจรจาในบางประเด็น หรือยอมทำข้อตกลงบางเรื่อง แต่การประกาศว่าตนเองจะถอนตัวออกจากพื้นที่โดยสิ้นเชิงย่อมมีต้นทุนสูงมาก

สิ่งที่เป็นไปได้มากกว่าคือการแข่งขันจะดำเนินต่อไปในรูปแบบที่ควบคุมระดับความรุนแรง แต่ละฝ่ายจะพยายามรักษาจุดยืนของตัวเอง ขณะเดียวกันก็ต้องเปิดช่องสื่อสารเพื่อป้องกันเหตุไม่คาดคิด การหาทางอยู่ร่วมกันจึงอาจสำคัญกว่าการรอให้ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งยอมแพ้

ทะเลจีนใต้จึงเป็นบทเรียนว่าความขัดแย้งระหว่างประเทศไม่ได้วัดกันด้วยแผนที่เพียงอย่างเดียว เส้นหนึ่งบนกระดาษอาจหมายถึงรายได้ของชาวประมง สิทธิในการเดินเรือ ความมั่นคงของเมืองท่า และศักดิ์ศรีของรัฐบาลหลายประเทศ เมื่อทุกฝ่ายมองพื้นที่เดียวกันด้วยความหมายคนละแบบ การปล่อยมือจึงทำได้ยากกว่าที่คนซึ่งมองจากชายฝั่งจะเข้าใจ

สุดท้ายแล้ว คำถามสำคัญอาจไม่ใช่จีนจะยอมปล่อยทะเลจีนใต้เมื่อไร แต่คือทุกฝ่ายจะสร้างกติกาแบบไหนให้เรือยังแล่นได้ ชาวประมงยังทำมาหากินได้ และความผิดพลาดเพียงครั้งเดียวไม่กลายเป็นชนวนของสงคราม เพราะในทะเลกว้างใหญ่แห่งนี้ ไม่มีใครชนะอย่างแท้จริง หากเส้นทางที่ทุกคนต้องพึ่งพากลายเป็นพื้นที่ที่ไม่มีใครกล้าเดินเรือ