“มนุษย์เดินชน” ปะทะ “มนุษย์สายล่อฟ้า” ศึกเงียบญี่ปุ่น–นักท่องเที่ยว

 

เมื่อครู่นี้ ผู้เขียนได้อ่านบทความหนึ่งเกี่ยวกับ “มนุษย์เดินชน” หรือคำในภาษาญี่ปุ่นว่า ぶつかり男 (Butsukari Otoko) แล้วอดไม่ได้ที่จะย้อนมองปัญหานี้ให้กว้างกว่าเรื่อง “คนญี่ปุ่นเดินชนคนต่างชาติ”

เพราะถ้ามองเพียงผิวเผิน เราอาจเข้าใจว่า นี่คือเรื่องของคนญี่ปุ่นบางกลุ่มที่ไม่พอใจนักท่องเที่ยวต่างชาติ

แต่ถ้ามองให้ลึกลงไป เรื่องนี้มีอะไรซับซ้อนกว่านั้นมาก

“มนุษย์เดินชน” ไม่ใช่ปรากฏการณ์ที่เพิ่งเกิดขึ้นหลังญี่ปุ่นเผชิญนักท่องเที่ยวล้นเมือง และก็ไม่ควรถูกเหมารวมว่าเป็นพฤติกรรมของคนญี่ปุ่นโดยทั่วไป

คำว่า ぶつかり男 กลายเป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวางจากกรณีคลิปชายคนหนึ่งเดินจงใจพุ่งชนผู้หญิงหลายรายภายในสถานีชินจูกุ เมื่อปี 2018 จนเกิดกระแสวิพากษ์วิจารณ์อย่างหนักในสื่อและสังคมออนไลน์ญี่ปุ่น

มีรายงานในเวลานั้นว่าผู้ก่อเหตุเลือกพุ่งเข้าหาผู้หญิง ทั้งที่บริเวณดังกล่าวไม่ได้มีเหตุจำเป็นที่จะต้องเดินชนกัน และเหตุการณ์ลักษณะดังกล่าวก็ไม่ได้ถูกมองว่าเป็น “อุบัติเหตุจากความแออัด” แต่ถูกตั้งคำถามถึงเจตนาของผู้กระทำอย่างจริงจัง

และที่สำคัญ ปรากฏการณ์นี้ไม่ได้มีหลักฐานเพียงพอที่จะสรุปว่าเกิดจาก “สุขภาพจิตของคนญี่ปุ่น” โดยตรง

มีผู้เชี่ยวชาญและนักวิเคราะห์บางรายเสนอสมมติฐานเรื่องความเครียด ความคับข้องใจ ความต้องการควบคุม หรือการเลือกทำร้ายคนที่ตนมองว่าอ่อนแอกว่า แต่ก็ไม่ควรนำคำอธิบายเหล่านี้ไปเหมารวมว่าความเครียดของสังคมญี่ปุ่นเป็นสาเหตุโดยตรงของพฤติกรรมดังกล่าว เพราะยังไม่มีหลักฐานทางวิชาการเพียงพอที่จะสรุปเช่นนั้น

สิ่งที่น่ากังวลกว่าคือ พฤติกรรมลักษณะนี้มี “เป้าหมาย” ที่ค่อนข้างชัดในหลายกรณี

นั่นคือ คนที่ดูเหมือนจะต่อต้านได้ยากกว่า เช่น ผู้หญิง ผู้สูงอายุ หรือคนที่มีรูปร่างเล็กกว่า

จึงมีผู้เชี่ยวชาญบางรายอธิบายว่า พฤติกรรมดังกล่าวอาจเกี่ยวข้องกับการระบายความคับข้องใจผ่านการกระทำที่ก้าวร้าว หรือการเลือกเป้าหมายที่ผู้กระทำรู้สึกว่าตนสามารถควบคุมสถานการณ์ได้

แต่ไม่ว่าจะมีเหตุผลอะไร การจงใจทำร้ายผู้อื่นก็ไม่ใช่เรื่องที่สามารถนำ “ความเครียด” มาเป็นข้ออ้างได้

เพราะความเครียดเป็นเรื่องหนึ่ง

การเลือกใช้ร่างกายของตนเองไปทำร้ายคนอื่นเป็นอีกเรื่องหนึ่ง

และสองเรื่องนี้ไม่ควรถูกนำมาปะปนกัน

เมื่อ “ความอึดอัด” ปะทะกับ “พื้นที่สาธารณะ”

ญี่ปุ่นเป็นประเทศที่มีประชากรจำนวนมากใช้พื้นที่สาธารณะร่วมกันอย่างหนาแน่น โดยเฉพาะระบบรถไฟ สถานี ถนนย่านธุรกิจ และแหล่งท่องเที่ยว

คนจำนวนมหาศาลต้องอยู่ร่วมกันในพื้นที่จำกัด

ดังนั้น “มารยาท” จึงมีความสำคัญอย่างมาก

การไม่ส่งเสียงดัง การไม่กีดขวางทางเดิน การต่อแถว การไม่สร้างความเดือดร้อนให้คนอื่น รวมถึงการปฏิบัติตามกฎบนรถไฟ ล้วนเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมการใช้พื้นที่ร่วมกัน

แต่ต้องย้ำว่า นั่นไม่ได้หมายความว่าคนญี่ปุ่นทุกคนจะมีพฤติกรรมเหมือนกันหมด

ในความเป็นจริง คนญี่ปุ่นเองก็มีปัญหาเรื่องมารยาทบนรถไฟและพื้นที่สาธารณะมานานแล้ว มีทั้งเรื่องเสียงดัง การนั่งกินพื้นที่ การใช้โทรศัพท์ การไม่คำนึงถึงผู้อื่น หรือแม้กระทั่งการแสดงความไม่พอใจด้วยการจ้องหรือเดาะลิ้น

สิ่งเหล่านี้จึงไม่ควรถูกสร้างภาพว่าเป็น “เอกลักษณ์เฉพาะของคนญี่ปุ่น” หากไม่มีหลักฐานรองรับ

ประเด็นที่น่าสนใจกว่าคือ เมื่อพื้นที่สาธารณะเริ่มมีคนจำนวนมากขึ้น ความขัดแย้งเล็กๆ ที่เคยเกิดอยู่แล้ว ก็มีโอกาสเกิดถี่ขึ้น

และตรงนี้เองที่ “การท่องเที่ยวล้นเกิน” หรือ Overtourism เข้ามามีบทบาท

ญี่ปุ่นกำลังเจอปัญหานักท่องเที่ยวล้นจริงหรือ?

คำตอบคือ จริง และรัฐบาลญี่ปุ่นเองก็ยอมรับว่ามีปัญหา

สำนักงานการท่องเที่ยวญี่ปุ่นระบุว่า ในบางพื้นที่และบางช่วงเวลา การกระจุกตัวของนักท่องเที่ยวทำให้เกิดความแออัดและปัญหาด้านมารยาท ซึ่งส่งผลกระทบต่อชีวิตประจำวันของประชาชนในท้องถิ่น และทำให้ประสบการณ์ของนักท่องเที่ยวเองลดลงด้วย

ตัวเลขยิ่งสะท้อนภาพชัดเจน

ปี 2025 ญี่ปุ่นต้อนรับนักท่องเที่ยวต่างชาติประมาณ 42.7 ล้านคน ทำสถิติสูงสุดครั้งใหม่ หลังปี 2024 ก็เพิ่งทำสถิติสูงสุดเกือบ 37 ล้านคนมาแล้ว

เมื่อคนเดินทางเพิ่มขึ้น สิ่งที่ตามมาจึงไม่ได้มีเพียงรายได้จากการท่องเที่ยว

แต่ยังมี

รถไฟที่แน่นขึ้น

ถนนที่แออัดขึ้น

ร้านค้าและแหล่งท่องเที่ยวที่คนล้นขึ้น

ขยะเพิ่มขึ้น

เสียงดังเพิ่มขึ้น

การถ่ายภาพกีดขวางทางเดิน

การบุกรุกพื้นที่ส่วนตัว

และพฤติกรรมบางอย่างที่คนท้องถิ่นรู้สึกว่าไม่เคารพกฎหรือวัฒนธรรมของพื้นที่

ปัญหาเหล่านี้มีรายงานจริง และไม่ได้เป็นเพียงกระแสในโลกออนไลน์เท่านั้น

บางพื้นที่ถึงขั้นต้องออกมาตรการควบคุมจำนวนนักท่องเที่ยวและจัดการปัญหาความแออัด

เพราะฉะนั้น หากจะบอกว่า “คนญี่ปุ่นบางส่วนกำลังรู้สึกอึดอัดกับนักท่องเที่ยวจำนวนมหาศาล” เรื่องนี้มีหลักฐานรองรับ

แต่ถ้าจะก้าวไปอีกขั้นแล้วบอกว่า

“นักท่องเที่ยวต่างชาติเป็นต้นเหตุให้เกิดมนุษย์เดินชน”

ตรงนี้ยังเป็นข้อสรุปที่แรงเกินหลักฐาน

เพราะ “มนุษย์เดินชน” มีมาก่อนกระแสนักท่องเที่ยวล้นเมือง

นี่คือจุดที่น่าสนใจที่สุด

กรณี “ぶつかり男” ถูกพูดถึงอย่างกว้างขวางตั้งแต่ปี 2018 ขณะที่ปัญหานักท่องเที่ยวล้นเกินในญี่ปุ่นกลายเป็นประเด็นหนักขึ้นอย่างชัดเจนในช่วงหลังจากการท่องเที่ยวฟื้นตัวครั้งใหญ่หลังโควิด

ดังนั้นจึงไม่ถูกต้องนัก หากจะเล่าว่า “มนุษย์เดินชนเกิดขึ้นเพราะนักท่องเที่ยวต่างชาติ”

อย่างน้อยที่สุด หลักฐานที่มีอยู่ชี้ว่า ปรากฏการณ์นี้มีรากมาก่อนกระแส Overtourism ระลอกใหม่เสียอีก

นี่จึงเป็นปัญหาภายในสังคมญี่ปุ่นอยู่เดิม

ส่วนการท่องเที่ยวที่เพิ่มขึ้นอย่างมหาศาลอาจเป็น “ตัวเร่ง” ให้ความขัดแย้งเรื่องพื้นที่และมารยาทถูกมองเห็นชัดขึ้น

ไม่ใช่ต้นกำเนิดของทุกปัญหา

และอีกด้านหนึ่งก็มี “นักท่องเที่ยวสายเรียกแสง”

ในทางกลับกัน ก็ต้องยอมรับอย่างเป็นธรรมว่า นักท่องเที่ยวต่างชาติบางรายเองก็สร้างปัญหาให้กับคนท้องถิ่นจริง

โดยเฉพาะในยุคที่ “การเดินทาง” ไม่ได้มีไว้เพื่อไปเที่ยวเพียงอย่างเดียว

แต่ยังกลายเป็นวัตถุดิบสำหรับทำคอนเทนต์

ถ่ายคลิป

เรียกยอดวิว

สร้างกระแส

และบางครั้งถึงขั้นจงใจทำสิ่งที่รู้ว่า “คนอื่นไม่ชอบ” เพียงเพราะรู้ว่ามันจะกลายเป็นคลิปที่คนพูดถึง

ปัญหาจึงไม่ได้อยู่ที่คำว่า “ต่างชาติ” หรือ “คนญี่ปุ่น”

แต่อยู่ที่พฤติกรรมของคนบางกลุ่มที่เอาพื้นที่สาธารณะของคนอื่นมาเป็นเวทีของตัวเอง

ญี่ปุ่นมีตัวอย่างปัญหาลักษณะนี้ให้เห็นมากขึ้นเรื่อยๆ ตั้งแต่การกีดขวางทางเพื่อถ่ายรูป การบุกรุกพื้นที่ส่วนตัว การส่งเสียงดัง การทิ้งขยะ ไปจนถึงการทำคอนเทนต์ที่ไม่เคารพสถานที่หรือวัฒนธรรมท้องถิ่น

สำนักงานการท่องเที่ยวญี่ปุ่นถึงกับจัดทำแนวทาง “Responsible Traveler” เพื่อขอให้นักท่องเที่ยวเรียนรู้กฎและวัฒนธรรมของสถานที่ที่เดินทางไป และปฏิบัติตนอย่างเคารพต่อชุมชนเจ้าบ้าน

นี่สะท้อนให้เห็นอย่างหนึ่งว่า

ปัญหานี้ไม่ใช่เรื่องที่รัฐบาลญี่ปุ่นมองข้าม

แต่ต้องระวังไม่ให้ “นักท่องเที่ยวบางคน” กลายเป็น “นักท่องเที่ยวทั้งหมด”

ผู้เขียนมองว่า เรื่องนี้ต้องระมัดระวังเป็นพิเศษ

เพราะเมื่อมีนักท่องเที่ยวบางคนทำตัวไม่เหมาะสม แล้วเกิดการเหมารวมว่า “ฝรั่งก็เป็นแบบนี้” หรือ “ต่างชาติก็เป็นแบบนั้น” สุดท้ายความขัดแย้งก็จะยิ่งขยายตัว

ในทำนองเดียวกัน เมื่อมีคนญี่ปุ่นบางคนจงใจทำร้ายหรือรบกวนนักท่องเที่ยว ก็ไม่ควรนำไปสรุปว่า “คนญี่ปุ่นไม่ต้อนรับต่างชาติ”

เพราะคนญี่ปุ่นจำนวนมากก็ยังให้การต้อนรับนักท่องเที่ยวตามปกติ

ปัญหาที่แท้จริงคือ

คนจำนวนมหาศาลกำลังต้องใช้พื้นที่เดียวกัน ในขณะที่แต่ละฝ่ายมีความคาดหวังเรื่อง “มารยาท” ไม่เหมือนกัน

และเมื่อความอดทนลดลงเพียงเล็กน้อย ความขัดแย้งก็พร้อมจะปะทุ

จาก “มนุษย์เดินชน” ถึง “มนุษย์สายล่อฟ้า”

ผู้เขียนจึงอยากเรียกปรากฏการณ์อีกด้านหนึ่งว่า

“มนุษย์สายล่อฟ้า”

ไม่ได้หมายความว่าเป็นศัพท์ทางสังคมวิทยาหรือคำเรียกอย่างเป็นทางการของญี่ปุ่น

แต่เป็นคำเปรียบเปรยที่ผู้เขียนใช้เรียกคนทำคอนเทนต์บางประเภท

คนที่รู้ว่าการทำอะไรผิดกฎ

การทำอะไรแปลกๆ

การส่งเสียงดัง

การกีดขวาง

การยั่วโมโหคนท้องถิ่น

หรือการละเมิดกติกาสาธารณะ

สามารถเรียกยอดวิวได้

พวกเขาจึงเดินเข้าไปหา “สายฟ้า” ด้วยตัวเอง

แล้วเมื่อฟ้าผ่าลงมา ก็กลายเป็นคอนเทนต์

ปัญหาคือ สายฟ้าที่เกิดขึ้นไม่ได้ตกใส่คนทำคลิปเพียงคนเดียว

แต่มันอาจตกใส่นักท่องเที่ยวชาติเดียวกัน คนที่เดินทางไปญี่ปุ่นอย่างสุภาพ หรือแม้กระทั่งคนท้องถิ่นที่ไม่ได้เกี่ยวข้องอะไรด้วยเลย

 

คลิปหนึ่งอาจสร้างยอดวิวให้คนหนึ่งคน

แต่ในเวลาเดียวกันก็อาจสร้างภาพเหมารวมให้นักท่องเที่ยวอีกหลายล้านคน

และตรงนี้เองที่ผู้เขียนคิดว่าน่ากลัวที่สุด

เพราะเมื่อความอดทนของเจ้าบ้านลดลง

นักท่องเที่ยวบางคนก็รู้สึกว่าตนเองถูกมองในแง่ลบ

เมื่อรู้สึกว่าถูกมองในแง่ลบ ก็อาจเกิดการตอบโต้

เมื่อมีการตอบโต้ ก็มีคนถ่ายคลิป

เมื่อมีคลิป ก็เกิดกระแส

เมื่อเกิดกระแส คนก็ยิ่งแบ่งฝ่าย

สุดท้ายเรื่องที่เริ่มต้นจากคนเพียงไม่กี่คน อาจกลายเป็นความไม่ไว้วางใจระหว่างคนสองกลุ่ม

นี่ต่างหากที่ควรระวัง

 

ในมุมมองของผู้เขียน เห็นว่า ทั้ง “มนุษย์เดินชน” และ “มนุษย์สายล่อฟ้า” ล้วนเป็นสัญญาณของปัญหาเดียวกัน

นั่นคือ

เมื่อคนจำนวนมากต้องใช้พื้นที่ร่วมกัน แต่ต่างฝ่ายต่างคิดว่าพื้นที่นั้นเป็นของตัวเอง

คนหนึ่งใช้ร่างกายเป็นอาวุธ

อีกคนใช้กล้องเป็นอาวุธ

คนหนึ่งระบายความไม่พอใจด้วยการพุ่งชน

อีกคนเรียกยอดวิวด้วยการยั่วยุ

สุดท้ายคนธรรมดาที่ต้องเดินทางไปทำงาน ต้องขึ้นรถไฟ ต้องใช้ถนน ต้องไปเที่ยว หรือเพียงต้องการใช้ชีวิตอย่างสงบ กลับกลายเป็นผู้รับผลกระทบ

เรื่องนี้จึงไม่ควรถูกเล่าในกรอบง่ายๆ ว่า

“ญี่ปุ่นเกลียดต่างชาติ”

หรือ

“ต่างชาติทำญี่ปุ่นรำคาญ”

เพราะความจริงซับซ้อนกว่านั้นมาก

ญี่ปุ่นกำลังเผชิญทั้งการฟื้นตัวของการท่องเที่ยวในระดับมหาศาล ปัญหาความแออัด ปัญหามารยาท และแรงเสียดทานระหว่างชีวิตประจำวันของคนท้องถิ่นกับความต้องการของนักท่องเที่ยว

ในขณะเดียวกัน คนทำคอนเทนต์บางส่วนก็ต้องการ “ความแปลก” เพื่อแลกกับยอดวิว

เมื่อสองสิ่งนี้มาชนกัน

สิ่งที่เกิดขึ้นจึงอาจไม่ใช่แค่เรื่อง “เดินชนกันบนถนน”

แต่อาจกลายเป็นการชนกันทางวัฒนธรรม

และถ้าปล่อยให้ความขัดแย้งเดินต่อไปเรื่อยๆ โดยไม่มีใครยอมถอย

วันหนึ่งเราอาจไม่ได้เห็นเพียง “มนุษย์เดินชน”

แต่จะเห็นสังคมที่ต่างฝ่ายต่างเดินสวนกันด้วยความระแวง

ทั้งที่จริงๆ แล้ว

คนญี่ปุ่นส่วนใหญ่ก็อยากใช้ชีวิตอย่างสงบ

นักท่องเที่ยวส่วนใหญ่ก็อยากไปเที่ยวอย่างมีความสุข

สิ่งที่ทำให้เรื่องดีๆ กลายเป็นเรื่องร้าย อาจเป็นเพียงคนส่วนน้อยที่ส่งเสียงดังจนกลบคนส่วนใหญ่

คำถามจึงไม่ใช่แค่ว่า

“เรื่องนี้จะจบลงอย่างไร?”

แต่คือ

เราจะปล่อยให้คนส่วนน้อยที่ชอบชน ชอบยั่ว และชอบเรียกแสง เป็นคนกำหนดความสัมพันธ์ระหว่างคนทั้งสองฝ่ายหรือไม่?

เรื่องนี้คงต้องติดตามกันต่อไป

 

แหล่งที่มาของข้อมูล :

The Japan Times — อธิบายคำว่า ぶつかり男 (Butsukari Otoko) และปรากฏการณ์การจงใจชนในพื้นที่สถานีรถไฟ โดยระบุว่าผู้ตกเป็นเหยื่อในหลายกรณีเป็นผู้หญิง และผู้ก่อเหตุจำนวนหนึ่งเป็นชายวัยกลางคน

 

Oricon / Record China — รายงานกระแส “ぶつかり男” ในปี 2026 และการแพร่กระจายของคลิปที่เกี่ยวข้อง

 

週刊女性PRIME — ย้อนประวัติว่ากรณีคลิปชายพุ่งชนผู้หญิงในสถานีชินจูกุเมื่อปี 2018 ทำให้คำว่า ぶつかり男 / 体当たり男 เป็นที่รู้จักกว้างขวาง

 

東洋経済オンライン — รายงานมุมมองผู้เชี่ยวชาญเกี่ยวกับแรงจูงใจ ความก้าวร้าว และการเลือกเป้าหมายของพฤติกรรมดังกล่าว พร้อมย้ำว่ายังไม่มีงานวิจัยเพียงพอที่จะสรุปสาเหตุเดียว

 

สำนักงานการท่องเที่ยวญี่ปุ่น (Japan Tourism Agency) — ข้อมูลอย่างเป็นทางการเกี่ยวกับปัญหา Overtourism ความแออัด และผลกระทบต่อคุณภาพชีวิตของคนท้องถิ่น

 

สำนักงานการท่องเที่ยวญี่ปุ่น — แนวทาง Responsible Traveler สำหรับให้นักท่องเที่ยวเคารพกฎ วัฒนธรรม และชุมชนท้องถิ่น

 

Japan-Guide — สรุปปัญหา Overtourism ในญี่ปุ่น โดยเฉพาะความแออัดและข้อร้องเรียนเรื่องมารยาทของนักท่องเที่ยว

 

The Guardian — รายงานปัญหานักท่องเที่ยวล้นในพื้นที่ท่องเที่ยวของญี่ปุ่น รวมถึงผลกระทบต่อชุมชนและมาตรการของท้องถิ่น

 

Japan Times / AFP-JIJI — รายงานว่าปี 2025 ญี่ปุ่นมีนักท่องเที่ยวต่างชาติราว 42.7 ล้านคน ซึ่งเป็นสถิติสูงสุด และปัญหา Overtourism ส่งผลต่อชุมชนบางพื้นที่อย่างชัดเจน