มนุษย์มีประสาทสัมผัสมากกว่าห้าอย่าง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ตอนเด็กเราเรียนกันว่า มนุษย์มีประสาทสัมผัสอยู่ห้าอย่าง ได้แก่ รูป รส กลิ่น เสียง และสัมผัส จึงไม่แปลกที่หลายคนจะคิดว่าร่างกายรับรู้โลกผ่านช่องทางเพียงเท่านี้ แต่ความจริงแล้ว สมองยังรับสัญญาณจากร่างกายและสิ่งแวดล้อมอีกหลายรูปแบบ ซึ่งเราใช้ทุกวันโดยแทบไม่ทันสังเกต

คำว่า “ประสาทสัมผัส” ไม่ได้มีนิยามหรือจำนวนที่นักวิทยาศาสตร์ทุกคนเห็นตรงกัน การนับจึงอาจแตกต่างกันตามว่าจะรวมระบบย่อยใดไว้ด้วย บางแนวทางพูดถึงมากกว่าสิบชนิด ขณะที่การจัดหมวดแบบละเอียดอาจนับได้ราว 14 ถึง 20 ระบบ

ระบบหนึ่งที่เห็นได้ชัดคือประสาทการทรงตัว หรือเวสติบูลาร์ซิสเต็ม ซึ่งอยู่ภายในหูชั้นใน มันตรวจจับการหมุนของศีรษะ ความเร่ง และทิศทางของร่างกาย ทำให้เรายืน เดิน ขึ้นบันได หรือหันตัวได้โดยไม่ต้องคอยมองเท้าตลอดเวลา หากระบบนี้รวน เราอาจรู้สึกบ้านหมุน โคลงเคลง หรือเหมือนพื้นกำลังเอียง

อีกระบบคือโพรพริโอเซปชัน หรือการรับรู้ตำแหน่งร่างกาย หลับตาแล้วยกมือขึ้นแตะจมูกได้ เพราะสมองรับข้อมูลจากกล้ามเนื้อ เอ็น และข้อต่อว่ามืออยู่ตรงไหน ระบบนี้ช่วยให้เราเดินในที่มืด พิมพ์งานโดยไม่ต้องจ้องนิ้วทุกตัว และหยิบแก้วน้ำได้อย่างแม่นยำ

เรายังมีระบบรับรู้อุณหภูมิที่เรียกว่าเทอร์โมเซปชัน ผิวหนังสามารถแยกแยะความร้อนและความเย็นจากแก้วน้ำ ลมแอร์ หรือพื้นกระเบื้องได้ สัญญาณนี้ช่วยให้ร่างกายหลีกเลี่ยงความร้อนจัดและความเย็นจัด รวมถึงช่วยควบคุมอุณหภูมิภายในให้เหมาะสม

ความเจ็บปวดก็เป็นระบบรับรู้อีกแบบหนึ่ง เรียกว่านอซิเซปชัน ทำหน้าที่ตรวจจับสัญญาณที่อาจทำลายเนื้อเยื่อ เช่น ของมีคม ความร้อน การกดทับ หรือการอักเสบ ความเจ็บจึงไม่ใช่แค่ความรู้สึกกวนใจ แต่เป็นสัญญาณเตือนให้เราดึงมือออก พักส่วนที่บาดเจ็บ หรือหาทางรักษา

ส่วนอินเทอโรเซปชันคือการรับรู้สภาวะภายในร่างกาย เช่น หัวใจเต้นเร็ว ท้องว่าง กระหายน้ำ กระเพาะปัสสาวะเต็ม หายใจไม่อิ่ม หรือรู้สึกร้อนวูบวาบ สัญญาณจำนวนมากทำงานอยู่เบื้องหลังโดยไม่เข้าสู่ความรู้สึกอย่างชัดเจน แต่บางครั้งสมองก็แปลออกมาเป็นความหิว ความเหนื่อย ความเครียด หรือความไม่สบายตัว

แม้แต่ความดันเลือดก็มีตัวตรวจจับเฉพาะ เรียกว่าบาโรรีเซปเตอร์ ตัวรับเหล่านี้อยู่บริเวณผนังหลอดเลือดขนาดใหญ่และส่งข้อมูลให้สมองช่วยปรับอัตราการเต้นของหัวใจกับการหดขยายของหลอดเลือด เราจึงรักษาสมดุลของระบบไหลเวียนเลือดได้โดยไม่ต้องสั่งงานทุกจังหวะด้วยความคิด

การนับจำนวนประสาทสัมผัสจึงไม่ใช่การแข่งขันว่าตัวเลขไหนถูกที่สุด เพราะหลายระบบทำงานทับซ้อนกัน อุณหภูมิอาจถูกจัดเป็นส่วนหนึ่งของการสัมผัสหรือระบบรับรู้ภายใน ความเจ็บปวดอาจถูกแยกออกจากสัมผัส และการทรงตัวก็อาศัยข้อมูลร่วมจากตา หูชั้นใน กล้ามเนื้อ และข้อต่อ

สิ่งที่แน่นอนคือ ประสบการณ์ของมนุษย์ไม่ได้เกิดจากการมอง ฟัง ดม ชิม และแตะเพียงห้าทาง สมองกำลังรวบรวมข้อมูลจากทั่วร่างกายตลอดเวลา แล้วเปลี่ยนข้อมูลเหล่านั้นให้เราเดินได้พอดี รู้ว่ากำลังถือของหนักแค่ไหน หลีกเลี่ยงสิ่งอันตราย และเข้าใจว่าร่างกายกำลังต้องการอะไร

ดังนั้น ครั้งต่อไปที่เราหลับตาแล้วยังรู้ว่ามืออยู่ตรงไหน รู้ว่ากาแฟร้อนเกินไป หรือรู้ตัวว่าหัวใจกำลังเต้นแรง นั่นคือหลักฐานง่ายๆ ว่าร่างกายมนุษย์มีช่องทางรับรู้มากกว่าบทเรียนห้าอย่างที่คุ้นเคยกันมาตั้งแต่เด็ก