ทำไมแผลจากตะปูขึ้นสนิมจึงอาจเสี่ยงต่อโรคบาดทะยัก?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

หลายคนจำคำเตือนว่า “เหยียบตะปูขึ้นสนิมแล้วจะเป็นบาดทะยัก” จนเผลอคิดว่าสนิมเป็นต้นเหตุของโรคโดยตรง แต่ความจริงไม่ได้เป็นเช่นนั้น สนิมไม่ได้สร้างเชื้อบาดทะยักขึ้นมาเอง และแผลจากโลหะที่ไม่เป็นสนิมก็มีโอกาสเสี่ยงได้ หากแผลนั้นปนเปื้อนเชื้อและลึกพอ

โรคบาดทะยักเกิดจากสปอร์ของแบคทีเรีย Clostridium tetani ซึ่งพบได้ทั่วไปในดิน ฝุ่น เศษดิน และมูลสัตว์ สปอร์เหล่านี้อาจติดอยู่บนตะปู หนาม เศษไม้ หรือของมีคมที่วางอยู่บนพื้นได้ ตะปูขึ้นสนิมจึงมักถูกพูดถึงเพราะมันเก่า สกปรก และมีพื้นผิวที่พาเศษดินเข้าไปในแผลได้ง่าย ไม่ใช่เพราะตัวสนิมมีพิษบาดทะยัก

แผลที่ถูกตะปูแทงมักมีรูเล็กแต่ลึก ปากแผลอาจปิดทับด้านบน ขณะที่ด้านในมีเนื้อเยื่อเสียหายและสิ่งสกปรกติดค้าง สภาพที่อากาศเข้าไปได้น้อยอาจเอื้อให้สปอร์งอกเป็นเชื้อและสร้างสารพิษ ซึ่งไปรบกวนระบบประสาทจนกล้ามเนื้อเกร็งและกระตุกอย่างรุนแรงได้

ความเสี่ยงไม่ได้จำกัดอยู่ที่แผลจากตะปูเท่านั้น หนามตำ แผลถูกของมีคม แผลไฟไหม้ แผลถูกสัตว์กัด หรือแผลที่มีดินและมูลสัตว์ปนเปื้อนก็ต้องใส่ใจเช่นกัน แม้แผลจะดูไม่ใหญ่ หากลึก สกปรก หรือมีสิ่งแปลกปลอมอยู่ข้างใน ก็ควรให้บุคลากรทางการแพทย์ประเมิน

เมื่อเกิดบาดแผล ควรล้างมือก่อนแล้วเปิดให้น้ำสะอาดไหลผ่านแผล ล้างสิ่งสกปรกที่เห็นได้ออกอย่างระมัดระวัง และปิดด้วยผ้าสะอาด หากเป็นแผลแทงลึก แผลสกปรก แผลถูกสัตว์กัด หรือไม่แน่ใจว่าเคยฉีดวัคซีนบาดทะยักครั้งล่าสุดเมื่อไร ไม่ควรรอดูอาการเอง ควรไปพบแพทย์เพื่อประเมินการฉีดวัคซีนกระตุ้นหรือยาป้องกันตามความเหมาะสม

วัคซีนเป็นเกราะป้องกันสำคัญที่สุด เพราะการเคยเป็นบาดทะยักมาก่อนไม่ได้แปลว่าจะมีภูมิคุ้มกันถาวร แพทย์จะพิจารณาจากชนิดของแผล จำนวนเข็มที่เคยได้รับ และระยะเวลาตั้งแต่เข็มล่าสุด บางกรณีอาจต้องได้รับภูมิคุ้มกันสำเร็จรูปเพิ่มเติม จึงไม่ควรตัดสินใจจากสีของสนิมเพียงอย่างเดียว

อาการที่ควรรีบไปโรงพยาบาล ได้แก่ ขากรรไกรแข็ง อ้าปากลำบาก กลืนลำบาก คอหรือหลังเกร็ง และมีอาการกล้ามเนื้อกระตุกเป็นพักๆ โรคนี้เป็นภาวะฉุกเฉินและอาจกระทบการหายใจได้ การล้างแผลให้ถูกวิธีและตรวจประวัติวัคซีนตั้งแต่เนิ่นๆ ช่วยลดความเสี่ยงได้มากกว่าการกังวลว่าวัตถุนั้นขึ้นสนิมหรือไม่