อาหารในเรือนจำไทย กินอะไรวันละ 3 มื้อ เปิดงบ วัตถุดิบ และหลักโภชนาการ

อาหารในเรือนจำไม่ได้มีแค่ภาพจำว่า “ข้าวกับกับข้าวในถาด” เพราะเบื้องหลัง 1 มื้อมีทั้งเรื่อง วัตถุดิบ งบประมาณ โภชนาการ สุขาภิบาล และการจัดซื้อ เข้ามาเกี่ยวข้อง

1. ผู้ต้องขังได้รับอาหารวันละ 3 มื้อ

หลักพื้นฐานคือผู้ต้องขังได้รับอาหาร 3 มื้อต่อวัน ซึ่งมีข้อมูลจากหน่วยงานรัฐและเอกสารเกี่ยวกับการปฏิบัติต่อผู้ต้องขังระบุสอดคล้องกันว่า อาหารต้องจัดให้เพียงพอและคำนึงถึงคุณค่าทางโภชนาการ

การจัดอาหารจึงไม่ได้หมายถึงการทำอาหารให้จำนวนคนมากที่สุดเท่านั้น แต่ต้องคำนึงถึง ปริมาณ คุณภาพ และความสะอาด ด้วย

กรมราชทัณฑ์ยังมีการประชุมด้านโภชนาการเป็นประจำ โดยในปี 2568 มีการประชุมร่วมกับนักโภชนาการและตัวแทนเรือนจำทั่วประเทศ เพื่อแลกเปลี่ยนปัญหาและพัฒนาการจัดรายการอาหารให้มีความเหมาะสมและหลากหลายขึ้น

เหตุผลสำคัญ: เมื่อจำนวนผู้ต้องขังมีมาก การจัดอาหารจึงต้องใช้ระบบ ไม่สามารถคิดเมนูแบบร้านอาหารทั่วไปที่เปลี่ยนตามความต้องการของลูกค้าแต่ละคนได้

2. วัตถุดิบไม่ได้มีแค่ “ข้าวกับเนื้อสัตว์”

เอกสารจัดซื้อของกรมราชทัณฑ์ในปี 2569 แสดงให้เห็นว่าอาหารสำหรับผู้ต้องขังมีการจัดซื้อทั้ง ข้าวขาว 5% และอาหารดิบเป็นรายสิ่งพร้อมเครื่องปรุง

ตัวอย่างเช่น แผนจัดซื้อของเรือนจำจังหวัดปทุมธานีสำหรับช่วง 1 สิงหาคม–30 กันยายน 2569 ระบุทั้งข้าวขาว 5% และอาหารดิบสำหรับใช้เลี้ยงผู้ต้องขัง

ขณะที่เอกสารของเรือนจำกลางสุราษฎร์ธานีสำหรับปีงบประมาณ 2569 ระบุวงเงินโครงการรวม 120,214,180.80 บาท แบ่งเป็นงบข้าวขาว 5% 18,242,700 บาท และอาหารดิบ 101,971,480.80 บาท

ตัวเลขนี้เป็น ตัวอย่างของเรือนจำแห่งหนึ่ง ไม่ใช่งบประมาณอาหารของเรือนจำทุกแห่งรวมกัน

เหตุผลสำคัญ: แต่ละเรือนจำมีจำนวนผู้ต้องขัง ขนาดพื้นที่ และราคาวัตถุดิบในพื้นที่แตกต่างกัน ดังนั้นงบจัดซื้อจึงไม่ควรถูกนำไปหารแบบง่าย ๆ แล้วสรุปเป็น “ค่าอาหารต่อคนทั่วประเทศ”

3. ตัวเลข 48.04 บาทต่อวันมาจากไหน?

ตัวเลขที่ถูกพูดถึงเกี่ยวกับอาหารผู้ต้องขังคือ 48.04 บาทต่อคนต่อวัน

แต่จุดสำคัญคือ ตัวเลขนี้มาจากแนวทาง Unit Cost เครื่องบริโภคสำหรับใช้เลี้ยงผู้ต้องขัง ผู้ต้องกักขัง และผู้ต้องกักกัน ที่อ้างถึงในเอกสารของกรมราชทัณฑ์ โดยเป็นอัตราตามแนวทางที่ใช้ในช่วงปีงบประมาณ 2567

ดังนั้นไม่ควรเขียนว่า

“ปัจจุบันผู้ต้องขังทุกคนมีงบอาหารวันละ 48.04 บาท”

เพราะข้อมูลที่ตรวจสอบได้ในแหล่งอ้างอิงนี้ไม่ได้ยืนยันว่า 48.04 บาท ยังคงเป็นอัตราปัจจุบันในปีงบประมาณ 2569

เหตุผลสำคัญ: งบประมาณรัฐมีการปรับตามปีงบประมาณ ราคาสินค้า และแนวทางจัดซื้อ การนำตัวเลขเก่ามาใช้เป็นตัวเลขปัจจุบันโดยไม่ระบุปี อาจทำให้ผู้อ่านเข้าใจผิด

4. เมนูอาหารไม่ได้เหมือนกันทุกเรือนจำ

คำว่า “อาหารเรือนจำ” จึงไม่ควรถูกเข้าใจว่า ทุกแห่งต้องมีเมนูเดียวกัน

หลักฐานจากระบบบริการของ เรือนจำกลางสุราษฎร์ธานี แสดงรายการอาหารจำนวน 40 รายการ ในหมวดเมนูประจำวัน เช่น ข้าวกะเพราไก่+ไข่ดาว ข้าวไก่ทอด ไข่เจียวทรงเครื่อง คั่วกลิ้งไก่ แกงส้มปลาดุก และเมนูอื่น ๆ

ส่วนระบบของ เรือนจำกลางระยอง มีรายการอาหารอีกลักษณะหนึ่ง เช่น ก๋วยเตี๋ยวหมี่ขาวไก่ตุ๋น กะเพราหมูสับ ไก่ต้มน้ำปลา ข้าวไก่ทอดกระเทียม+ไข่ดาว และอาหารว่างหลายชนิด

แต่ต้องแยกให้ชัดว่า รายการอาหารในระบบสั่งซื้อ/ร้านสวัสดิการ ไม่ได้หมายความว่าอาหารทั้งหมดนั้นเป็นอาหารหลวงที่แจกฟรีทุกมื้อ

นี่คือจุดที่มักทำให้ข้อมูลเรื่องอาหารในเรือนจำถูกนำมาปะปนกัน

5. อาหารที่เรือนจำจัดให้ กับอาหารที่ซื้อเพิ่ม เป็นคนละส่วน

ผู้ต้องขังมีอาหารที่เรือนจำจัดให้ตามระบบ 3 มื้อ ขณะเดียวกันยังมีร้านสวัสดิการหรือระบบจำหน่ายสินค้าอาหารภายในเรือนจำในบางแห่ง

ตัวอย่างจากเรือนจำกลางสุราษฎร์ธานีพบรายการอาหารที่มีทั้ง ข้าวเปล่า 10 บาท ไข่ต้ม 40 บาท น้ำเต้าหู้ 12 บาท ขนมหวาน 20 บาท และอาหารจานต่าง ๆ ในระบบจำหน่าย

ข้อมูลลักษณะนี้จึงควรอ่านว่าเป็น อาหารที่มีช่องทางให้ซื้อเพิ่มเติม ไม่ใช่ราคาต้นทุนอาหารหลวงต่อหนึ่งมื้อ

เอกสารเกี่ยวกับการปฏิบัติต่อผู้ต้องขังยังระบุว่าผู้ต้องขังสามารถซื้ออาหารจากร้านค้าสวัสดิการภายในเรือนจำได้ โดยเงื่อนไขและวงเงินอาจแตกต่างกันตามระเบียบและสถานที่

เหตุผลสำคัญ: การมีร้านค้าภายในทำให้ผู้ต้องขังสามารถซื้ออาหารหรือเครื่องดื่มเพิ่มเติมจาก 3 มื้อที่รัฐจัดให้ได้ จึงไม่ควรนำเมนูในร้านค้ามาปะปนกับเมนูอาหารหลวง

6. หลักโภชนาการไม่ได้มองแค่ “อิ่ม”

กรมอนามัยมีคำแนะนำเกี่ยวกับการจัดอาหารในเรือนจำ โดยเสนอให้เลือกเนื้อสัตว์ส่วนที่ไม่ติดมัน ปรุงให้สุก และสามารถใช้ ปลา ถั่ว เต้าหู้ หรือเห็ด เป็นแหล่งโปรตีนได้

นอกจากนี้ยังแนะนำให้มีผักในอาหารหลักทุกมื้อ และจัดผลไม้ควบคู่กับอาหาร เช่น กล้วย ส้ม มะละกอ แก้วมังกร และฝรั่ง

แนวทางนี้สะท้อนว่าการจัดอาหารมีเป้าหมายมากกว่าการทำให้ผู้ต้องขัง “กินอิ่ม”

เพราะการอยู่ในเรือนจำอาจกินเวลาหลายเดือนหรือหลายปี สุขภาพของผู้ต้องขังจึงเป็นเรื่องที่ต้องบริหารต่อเนื่อง

7. เรื่อง “ความสะอาด” มีระบบควบคุมเช่นกัน

อาหารจำนวนมากย่อมหมายถึงความเสี่ยงด้านสุขาภิบาลที่เพิ่มขึ้น

ในปี 2567 กรมราชทัณฑ์จัดอบรมเจ้าหน้าที่ที่เกี่ยวข้องกับการปรุงอาหารรวม 278 คน จากเรือนจำ ทัณฑสถาน และสถานกักขังทั่วประเทศ เพื่อพัฒนาความรู้ด้านสุขาภิบาลอาหารและน้ำ สุขวิทยาส่วนบุคคล และการจัดการพื้นที่เตรียมอาหาร

ก่อนหน้านั้น กรมราชทัณฑ์ยังมีการประชุมแนวทางด้าน โภชนาการ สุขาภิบาลอาหารและน้ำ และอนามัยสิ่งแวดล้อม เพื่อให้เรือนจำและทัณฑสถานใช้แนวทางเดียวกันมากขึ้น

เหตุผลสำคัญ: โรงครัวเรือนจำไม่ได้ทำอาหารให้คนไม่กี่สิบคน แต่ต้องผลิตอาหารในปริมาณมาก การควบคุมวัตถุดิบและสุขาภิบาลจึงเป็นส่วนสำคัญไม่แพ้เรื่องรสชาติ

8. แล้วอาหารในเรือนจำ “อร่อยไหม”?

คำตอบที่ตรงที่สุดคือ ไม่มีคำตอบเดียวสำหรับทุกเรือนจำ

ประสบการณ์ของผู้ต้องขังหรืออดีตผู้ต้องขังอาจแตกต่างกันตามสถานที่ ช่วงเวลา และเมนู

ตัวอย่างหนึ่งจากบทสัมภาษณ์อดีตผู้ต้องขังที่เผยแพร่ในปี 2567 เล่าว่า เมนูบางอย่างได้รับความนิยมมาก และมีการแจ้งตารางอาหารล่วงหน้าเป็นรอบ 15 วัน เพื่อให้ผู้ต้องขังรู้ว่าจะมีเมนูอะไรในแต่ละวัน

แต่ประสบการณ์เช่นนี้ไม่ควรนำไปเหมารวมว่าเรือนจำทุกแห่งใช้ตาราง 15 วันเหมือนกันทั้งหมด

เหตุผลสำคัญ: ระบบอาหารมีมาตรฐานกลาง แต่รายละเอียดการจัดซื้อ วัตถุดิบ เมนู และรูปแบบการบริการสามารถแตกต่างกันตามเรือนจำและบริบทของแต่ละพื้นที่

9. สิ่งที่ข้อมูลจริงบอกเกี่ยวกับ “อาหารในเรือนจำ”

ถ้าตัดภาพจำและคำเล่าต่อ ๆ กันออก จะเห็นโครงสร้างสำคัญ 5 เรื่อง

ข้อมูลเหล่านี้ทำให้เห็นว่า “อาหารในเรือนจำ” เป็นระบบสวัสดิการพื้นฐานที่มีทั้ง การจัดเลี้ยง การจัดซื้อ การควบคุมคุณภาพ และช่องทางอาหารเพิ่มเติม ไม่ใช่แค่เรื่องว่าในถาดมีเมนูอะไร

แล้วทำไมแต่ละเรือนจำจึงกินไม่เหมือนกัน?

คำตอบอยู่ที่ วัตถุดิบในพื้นที่ งบประมาณ จำนวนผู้ต้องขัง ระบบจัดซื้อ และการออกแบบเมนูของแต่ละเรือนจำ

ตัวอย่างปัจจุบันในปี 2569 กรมราชทัณฑ์ยังมีประกาศจัดซื้อวัตถุดิบอาหารสำหรับผู้ต้องขังจากหลายเรือนจำอย่างต่อเนื่อง แสดงให้เห็นว่าการจัดอาหารเป็นกระบวนการจัดซื้อและบริหารทรัพยากรที่ดำเนินการเป็นรายหน่วยงาน

ดังนั้น หากเห็นเมนูจากเรือนจำแห่งหนึ่งแล้วนำไปสรุปว่า “นี่คืออาหารของนักโทษไทยทั้งหมด” ก็อาจคลาดเคลื่อนได้

ข้อสรุปที่สำคัญที่สุด

อาหารในเรือนจำไทยมีหลักประกันพื้นฐานคือ 3 มื้อต่อวัน และมีแนวทางด้านโภชนาการและสุขาภิบาล แต่รายละเอียดของเมนูและการจัดซื้ออาจแตกต่างกันตามเรือนจำ

ส่วนตัวเลข 48.04 บาทต่อคนต่อวัน เป็นตัวเลข Unit Cost ที่พบในเอกสารอ้างอิงของช่วงปีงบประมาณ 2567 ไม่ควรนำมาเขียนเป็นงบอาหารปัจจุบันของปี 2569 โดยไม่มีเอกสารยืนยันใหม่

นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมเรื่อง “อาหารในเรือนจำ” จึงน่าสนใจกว่าคำถามว่า วันนี้กินอะไร เพราะเบื้องหลังอาหาร 1 ถาด มีทั้งเรื่องงบประมาณ โภชนาการ การจัดซื้อ และมาตรฐานสุขาภิบาลอยู่ด้วย