ทำไมปุ่ม Save ยังเป็นรูปแผ่นสี่เหลี่ยม

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาเปิด Word, Excel หรือโปรแกรมแต่งภาพ เรามักเจอปุ่มเล็ก ๆ รูปสี่เหลี่ยมมุมบนมีแถบยื่นออกมา กดแล้วไฟล์ถูกเก็บไว้ทันที คนใช้คอมพิวเตอร์มานานอาจมองผ่านไปเฉย ๆ แต่ถ้าหยิบวัตถุจริงหน้าตาเหมือนไอคอนนั้นมาวางบนโต๊ะ หลายคนคงต้องเดาว่ามันใช้ทำอะไร

มุกในอินเทอร์เน็ตที่ว่าเด็กเห็นมันแล้วคิดว่าเป็นของเล่นพิมพ์สามมิติหรือตู้กดน้ำ ฟังดูขำดี แต่ยังไม่พบแหล่งกำเนิดที่ตรวจสอบได้ จึงไม่ควรเหมารวมว่าคนรุ่นใดไม่รู้จักสิ่งนี้ทั้งหมด สิ่งที่ยืนยันได้คือ ไอคอน Save มีต้นแบบมาจากอุปกรณ์เก็บข้อมูลที่แทบหายไปจากชีวิตประจำวันแล้ว

ต้นแบบของปุ่มนี้คือฟลอปปีดิสก์

แผ่นสี่เหลี่ยมนั้นคือ ฟลอปปีดิสก์ขนาด 3.5 นิ้ว สื่อบันทึกข้อมูลแม่เหล็กที่เคยอยู่คู่คอมพิวเตอร์ส่วนบุคคล รุ่นความจุสูงซึ่งแพร่หลายมากในทศวรรษ 1990 เก็บข้อมูลได้ 1.44 เมกะไบต์ ตัวเลขนี้เคยเพียงพอสำหรับเอกสารหรือโปรแกรมขนาดเล็ก แต่ไม่พอแม้แต่ภาพถ่ายจากมือถือยุคนี้หนึ่งภาพในหลายกรณี

หน้าตาของมันมีรายละเอียดจำง่าย: เปลือกพลาสติกแข็งสีดำ แผ่นโลหะเลื่อนปิดช่องอ่านข้อมูล และพื้นที่สำหรับติดฉลาก เมื่อผู้ใช้ต้องการเก็บงาน ก็ใส่แผ่นเข้าไดรฟ์แล้วสั่งบันทึก การ “เซฟ” ในยุคนั้นจึงโยงกับการเขียนข้อมูลลงวัตถุชิ้นนี้อย่างตรงตัว

จากของใช้ประจำโต๊ะ สู่สัญลักษณ์บนจอ

ฟลอปปีดิสก์ไม่ได้เป็นเพียงที่เก็บไฟล์ คนเคยใช้มันส่งรายงาน ย้ายงานจากบ้านไปโรงเรียน สำรองข้อมูล และติดตั้งโปรแกรม IBM ระบุว่าแผ่น 3.5 นิ้วความจุ 1.44 เมกะไบต์กลายเป็นรูปแบบหลักของคอมพิวเตอร์ในยุค 1990 ก่อนที่ซีดี แฟลชไดรฟ์ และการเชื่อมต่อเครือข่ายจะเข้ามาแทนที่

เมื่อหน้าจอคอมพิวเตอร์เริ่มใช้ไอคอนแทนคำสั่ง นักออกแบบจึงหยิบรูปสิ่งของที่ผู้ใช้คุ้นตาไปแทนความหมายของการทำงาน ปุ่มรูปแผ่นดิสก์จึงสื่อได้รวดเร็วว่า “เก็บงานลงสื่อบันทึกข้อมูล” แม้ต่อมาไฟล์จะถูกเก็บในฮาร์ดดิสก์ SSD หรือระบบคลาวด์ ไอคอนเดิมก็ยังอยู่ เพราะคนจำนวนมากเรียนรู้ความหมายของมันไปแล้ว

ของจริงหายไป แต่ความหมายยังทำงาน

ฟลอปปีดิสก์ไม่ได้หายไปพร้อมกันทุกแห่ง เพราะเครื่องจักรหรือระบบเก่าบางประเภทอาจยังต้องใช้สื่อแบบเดิม แต่ในตลาดผู้บริโภคมันถอยออกไปนานแล้ว ตัวอย่างชัดคือ Sony ประกาศยุติการจำหน่ายฟลอปปีดิสก์ 3.5 นิ้วในญี่ปุ่นภายในเดือนมีนาคม 2011 ขณะที่พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์คอมพิวเตอร์ระบุว่า Sony เปิดตัวไดรฟ์และแผ่น 3.5 นิ้วตั้งแต่ปี 1981

นี่คือสิ่งที่มักเรียกว่า skeuomorphism หรือการนำรูปลักษณ์ของของเดิมมาใช้แทนหน้าที่ใหม่ คล้ายรูปโทรศัพท์มือถือที่ยังเป็นหูโทรศัพท์แบบมีสาย หรือไอคอนถังขยะที่ไม่ต้องมีถังจริงอยู่ข้างโต๊ะ จุดประสงค์ไม่ใช่ทำให้หน้าจอเหมือนโลกจริงทุกอย่าง แต่ช่วยให้คำสั่งนามธรรมมีภาพจำ

เพราะฉะนั้น ถ้ามีใครถามว่า “ปุ่ม Save เป็นรูปอะไร” คำตอบไม่ใช่เครื่องกดน้ำ ไม่ใช่ชิ้นส่วนเครื่องใช้ไฟฟ้า และไม่ใช่โลโก้ลึกลับ มันคือร่องรอยของยุคที่การเก็บงานหมายถึงต้องมีแผ่นพลาสติกหนึ่งแผ่นอยู่ในมือ

ทุกครั้งที่กดปุ่มนั้น เราไม่ได้กำลังใช้ฟลอปปีดิสก์อีกแล้ว แต่ยังใช้ภาษาภาพเดียวกับคนทำงานหน้าคอมพิวเตอร์เมื่อหลายสิบปีก่อนอยู่ดี