ชักโครกหมุนตามซีกโลกจริงหรือไม่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เมื่อกดชักโครก น้ำจะพุ่งวนรอบโถแล้วหายลงท่อ ภาพนี้ทำให้คนจำนวนมากนึกถึงกฎจำง่าย ๆ ว่า ซีกโลกเหนือหมุนทางหนึ่ง ซีกโลกใต้หมุนอีกทางหนึ่ง และถ้าเดินทางข้ามทวีป ทิศของน้ำก็น่าจะกลับด้านตามไปด้วย

แรงโคริโอลิสมีอยู่จริง เกิดจากการหมุนของโลก และทำให้สิ่งที่เคลื่อนที่เป็นระยะไกลดูเหมือนเบนทิศ ในซีกโลกเหนือการเบนจะไปทางขวา ส่วนซีกโลกใต้ไปทางซ้าย จึงมีส่วนต่อทิศการหมุนของระบบพายุขนาดมหึมาและกระแสน้ำในมหาสมุทร

แต่โถส้วมเล็กเกินไปสำหรับแรงนี้

คำตอบสำหรับชักโครกและอ่างล้างหน้าคือ ทิศน้ำไม่ได้ถูกกำหนดด้วยซีกโลก องค์การ NOAA ระบุตรงกันว่าแรงโคริโอลิสเล็กเกินกว่าจะกำหนดการหมุนของน้ำที่ไหลลงท่อในอ่างหรือชักโครกได้ สิ่งที่เห็นจึงเกิดจากรูปร่างภาชนะ การเอียงเพียงเล็กน้อย และการเคลื่อนที่ของน้ำที่มีอยู่ก่อนเปิดทางระบาย

ชักโครกยิ่งเป็นตัวอย่างที่ชัด เพราะน้ำไม่ได้ปล่อยลงมาตรง ๆ ใต้ขอบโถ หัวฉีดใต้ขอบถูกออกแบบให้ส่งน้ำพุ่งเฉียงไปรอบผิวโถ เพื่อชะล้างให้ทั่วและพาน้ำลงสู่ทางออก การจัดมุมหัวฉีดแต่ละแบบจึงใส่โมเมนตัมให้กับน้ำตั้งแต่เริ่มกด น้ำจะวนซ้ายหรือขวาย่อมขึ้นกับแบบของโถและการติดตั้ง มากกว่าพิกัดบนโลก

แม้อ่างที่ไม่มีหัวฉีดก็ยังมีตัวแปรจุกจิกมากพอจะชนะผลของโลกหมุนได้ เช่น พื้นอ่างไม่ระดับพอดี ตำแหน่งท่อไม่อยู่กลางเป๊ะ รอยกวนจากการเติมน้ำ หรือมือที่เพิ่งดึงจุกออก น้ำเพียงนิดเดียวที่เริ่มเคลื่อนเอียงไปด้านหนึ่ง ก็พอทำให้เกิดกระแสวนเด่นชัดขณะไหลลง

พายุหมุนได้ เพราะขนาดและเวลาต่างกันมาก

พายุหมุนเขตร้อนดึงอากาศจากพื้นที่กว้างและเคลื่อนตัวต่อเนื่องเป็นเวลานาน แรงโคริโอลิสจึงค่อย ๆ เบนอากาศที่ไหลเข้าหาศูนย์กลาง จนเกิดทิศหมุนที่ต่างกันระหว่างสองซีกโลก NOAA อธิบายว่าพายุในซีกโลกเหนือหมุนทวนเข็มนาฬิกา ส่วนซีกโลกใต้หมุนตามเข็มนาฬิกา นี่คือสเกลที่แรงดังกล่าวแสดงบทบาทได้จริง

นำหลักเดียวกันมาใช้กับน้ำไม่กี่ลิตรที่กำลังถูกหัวฉีดแรง ๆ ผลักไปรอบโถจึงผิดขนาดของปรากฏการณ์ไปมาก การเห็นน้ำหมุนในทิศหนึ่งครั้งเดียวบอกได้เพียงว่าน้ำชุดนั้นได้รับแรงเริ่มต้นอย่างไร ไม่ได้บอกว่าอยู่เหนือหรือใต้เส้นศูนย์สูตร

การทดลองระบายน้ำเพื่อหาอิทธิพลของโคริโอลิสต้องควบคุมภาชนะให้สมมาตรมาก ปล่อยให้น้ำนิ่งนาน ลดแรงรบกวน และทำซ้ำหลายรอบ คลิปสาธิตตามแหล่งท่องเที่ยวที่เทน้ำหรือปล่อยน้ำทันทีจึงไม่พอใช้พิสูจน์เรื่องซีกโลกได้ ดูเป็นโชว์สนุกได้ แต่ไม่ควรใช้เป็นเข็มทิศจากน้ำในกะละมัง

ครั้งหน้าที่น้ำในชักโครกวนแรง ให้มองหาหัวฉีดใต้ขอบโถและทางน้ำก่อน โลกยังหมุนอยู่เหมือนเดิม เพียงแต่งานครัวเรือนชิ้นนี้อยู่ใกล้มือของช่างประปามากกว่ากฎของพายุ