ทำไมเราจึงเข้าข้างพวกเดียวกันง่ายขนาดนี้?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

มนุษย์มีนิสัยแบ่งโลกออกเป็นสองฝั่งได้รวดเร็วมาก ฝั่งหนึ่งคือคนที่เรารู้สึกว่าเป็นพวกเดียวกัน อีกฝั่งคือคนที่ดูแปลกหน้า ไม่น่าไว้ใจ หรืออาจเป็นภัย แม้ในชีวิตประจำวันจะไม่มีเส้นแบ่งเรื่องเผ่าพันธุ์หรือการแย่งอาหารเหมือนสังคมโบราณแล้ว สมองก็ยังตอบสนองต่อคำว่า “พวกเรา” และ “พวกมัน” อย่างฉับไว

ในอดีต การอยู่รวมกลุ่มช่วยให้มนุษย์หาอาหาร ป้องกันอันตราย ดูแลเด็ก และรับมือกับคู่แข่งได้ดีขึ้น คนที่รู้ว่าใครอยู่ฝ่ายเดียวกันจึงมีโอกาสได้รับความช่วยเหลือและรอดชีวิตมากกว่า ความรู้สึกผูกพันกับกลุ่มไม่ได้เกิดจากความคิดอย่างมีเหตุผลทุกครั้ง แต่มันทำงานคล้ายระบบเตือนภัยที่เปิดขึ้นก่อนเราจะวิเคราะห์ข้อมูลครบถ้วน

เพราะเหตุนี้ เราจึงมักให้อภัยคนใกล้ตัวง่ายกว่าคนนอกกลุ่ม เมื่อคนในฝ่ายเดียวกันทำผิด เราอาจมองเห็นเหตุผลเบื้องหลังและเชื่อว่าเขายังเป็นคนดีอยู่ แต่เมื่อคนอีกฝ่ายทำพฤติกรรมคล้ายกัน เราอาจรีบสรุปว่าเป็นนิสัยเสีย เป็นภัย หรือสะท้อนตัวตนของคนทั้งกลุ่ม ความผิดหนึ่งครั้งจึงกลายเป็นหลักฐานยืนยันภาพจำที่มีอยู่เดิม

การแบ่งกลุ่มไม่จำเป็นต้องเริ่มจากเรื่องใหญ่ แค่สีเสื้อ ทีมกีฬา สถาบันการศึกษา อาชีพ ความเชื่อ หรือกลุ่มในสื่อสังคมออนไลน์ก็เพียงพอแล้ว งานทดลองด้านจิตวิทยาสังคมพบว่า แม้แบ่งคนด้วยเกณฑ์เล็กน้อยและไม่มีผลประโยชน์ให้แย่งกัน หลายคนก็ยังเริ่มชอบฝ่ายตัวเองมากกว่า และมองอีกฝ่ายด้วยความระแวงได้

เมื่อความรู้สึกนี้ทำงานผ่านข่าวและการสนทนาออนไลน์ ปัญหาจะยิ่งขยายตัว อัลกอริทึมมักพาเราไปเจอเนื้อหาที่สอดคล้องกับความเชื่อเดิม ทำให้เสียงของฝ่ายเดียวกันดังขึ้นเรื่อยๆ ขณะเดียวกัน คนอีกฝั่งอาจปรากฏในรูปของข้อความสั้นๆ ภาพตัดต่อ หรือเหตุการณ์ที่ถูกเลือกมาเฉพาะด้าน เราจึงไม่ได้เห็นมนุษย์ทั้งคน แต่เห็นเพียงตัวแทนของกลุ่มที่สมองเตรียมจะต่อต้าน

ช่วงที่อารมณ์โกรธหรือกลัวสูง สมองจะลดความสนใจต่อรายละเอียดของแต่ละบุคคลลง แล้วใช้ทางลัดตัดสินว่าใครเป็นมิตรหรือศัตรู นั่นทำให้คำด่ารุนแรงขึ้นง่าย การเหมารวมเกิดเร็ว และการรุมประณามอาจให้ความรู้สึกเหมือนกำลังปกป้องชุมชนของตัวเอง ทั้งที่อีกด้านหนึ่ง คนที่ตกเป็นเป้าหมายก็มีชีวิต ความกลัว และความผิดพลาดแบบเดียวกับเรา

การรู้ทันสัญชาตญาณนี้ไม่ได้แปลว่าต้องเลิกผูกพันกับกลุ่มของตัวเอง ความเป็นพวกเดียวกันช่วยสร้างมิตรภาพ ความร่วมมือ และกำลังใจได้ เพียงแต่ควรหยุดก่อนตัดสินคนทั้งกลุ่มจากการกระทำของบางคน ลองถามตัวเองว่า ถ้าเรื่องเดียวกันเกิดขึ้นกับฝ่ายที่เราชอบ เราจะอธิบายมันต่างออกไปหรือไม่

การฟังเรื่องราวของคนที่อยู่นอกวง การใช้ชื่อและประสบการณ์จริงแทนป้ายกำกับ และการแยกความผิดของบุคคลออกจากตัวตนของคนทั้งกลุ่ม ช่วยให้สมองเห็นความซับซ้อนกลับมาได้มากขึ้น มนุษย์อาจมีสัญชาตญาณให้เลือกข้างมาตั้งแต่สังคมยุคแรก แต่เรามีความสามารถอีกอย่างที่ทรงพลังไม่แพ้กัน นั่นคือการตรวจสอบความกลัวของตัวเองก่อนปล่อยให้มันกลายเป็นความเกลียดชัง