ย้อนอดีต “บางนา” จากทุ่งนา สู่ประตูเชื่อม EEC ของกรุงเทพฯ

ถ้าใครรู้จักบางนาในวันนี้ ภาพที่เห็นอาจเป็นรถยนต์ที่วิ่งเต็มถนน อาคารสำนักงาน ศูนย์การค้า รถไฟฟ้า และเส้นทางที่มุ่งออกไปทางสมุทรปราการและภาคตะวันออก

แต่บางนาในอดีตไม่ได้มีภาพแบบนี้

ชื่อ “บางนา” ผูกพันกับพื้นที่เกษตรกรรมและทุ่งนามาอย่างยาวนาน พิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นกรุงเทพมหานคร เขตบางนา ระบุว่าที่มาของชื่อพื้นที่เกี่ยวข้องกับการเป็นพื้นที่ที่มีทุ่งนาอันกว้างขวาง ขณะที่ชุมชนริมคลองบางนาก็มีรากของชุมชนเก่าและวิถีชีวิตที่เกี่ยวข้องกับการทำนาและชาวไทยเชื้อสายมอญมาตั้งแต่สมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์

จากพื้นที่ที่เคยมีทุ่งนาและชุมชน วันนี้บางนากลับกลายเป็นหนึ่งในจุดเชื่อมสำคัญของกรุงเทพฯ ฝั่งตะวันออก

คำถามคือ มันเปลี่ยนมาได้อย่างไร?

จาก “บางนา” ในอดีต สู่พื้นที่ชายขอบของเมือง

ในอดีตบางนาเป็นส่วนหนึ่งของพื้นที่การปกครองที่กว้างกว่าปัจจุบัน และเคยอยู่ภายใต้เขตพระโขนง ก่อนที่การขยายตัวของเมืองจะทำให้กรุงเทพมหานครต้องปรับพื้นที่การปกครองหลายครั้ง

วันที่ 6 มีนาคม พ.ศ. 2541 เป็นจุดสำคัญ เพราะมีการจัดตั้ง “เขตบางนา” ขึ้นอย่างเป็นทางการ หลังจากพื้นที่บางนาเดิมเป็นแขวงหนึ่งของเขตพระโขนง

แต่การเติบโตของบางนาไม่ได้เริ่มต้นจากการตั้งเขต

สิ่งที่เปลี่ยนพื้นที่อย่างจริงจังกว่าคือ ถนนและการคมนาคม

ถนนบางนา-ตราด เมื่อเส้นทางกลายเป็นตัวเปลี่ยนเมือง

ถนนบางนา-ตราด หรือถนนเทพรัตน เป็นเส้นทางสำคัญที่ลากจากกรุงเทพฯ ออกไปทางตะวันออก

ข้อมูลที่เผยแพร่เกี่ยวกับถนนเทพรัตนระบุว่า ถนนสายนี้มีจุดเริ่มต้นที่บริเวณสี่แยกบางนา ก่อนเดินทางผ่านพื้นที่สมุทรปราการไปยังบางปะกงและเชื่อมต่อกับชลบุรี โดยมีบทบาทในการรองรับการขยายตัวของนิคมอุตสาหกรรมและกิจกรรมทางเศรษฐกิจในพื้นที่ตะวันออก

ตรงนี้เองที่ทำให้บางนาเริ่มมีความหมายมากกว่าการเป็น “ย่านที่อยู่อาศัย”

เพราะถนนสายหนึ่งสามารถทำหน้าที่เป็นทั้ง

• เส้นทางเข้า-ออกกรุงเทพฯ

• เส้นทางขนส่งสินค้า

• ทางเชื่อมพื้นที่อุตสาหกรรม

• เส้นทางไปสนามบิน

• และเส้นทางต่อไปยังภาคตะวันออก

เมื่อเมืองกรุงเทพฯ ขยายตัวออกไปเรื่อย ๆ พื้นที่สองข้างทางก็เปลี่ยนตามไปด้วย

ปี 2543 จุดเปลี่ยนสำคัญของ “ทางด่วนบางนา”

ถนนระดับพื้นดินอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอสำหรับการเดินทางระหว่างกรุงเทพฯ กับภาคตะวันออก

จึงเกิดอีกชั้นหนึ่งของโครงข่าย นั่นคือ ทางพิเศษบูรพาวิถี

ทางพิเศษสายบางนา-ชลบุรีเปิดให้บริการเป็นช่วง ๆ ก่อนเปิดให้บริการตลอดสายเมื่อวันที่ 7 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2543 โดยมีจุดเริ่มต้นบริเวณบางนาและสิ้นสุดที่ชลบุรี ระยะทางประมาณ 55 กิโลเมตร

ลองนึกภาพง่าย ๆ

ด้านล่างคือถนนบางนา-ตราด

ด้านบนคือทางพิเศษบูรพาวิถี

สองเส้นทางทำหน้าที่เชื่อมกรุงเทพฯ เข้ากับพื้นที่เศรษฐกิจด้านตะวันออก

บางนาจึงไม่ได้เป็นเพียง “ทางผ่าน” อีกต่อไป แต่กลายเป็นจุดเริ่มต้นของการเดินทางออกสู่ภาคตะวันออก

และนี่คือรากฐานสำคัญของคำว่า “ประตูสู่ EEC” ที่ถูกใช้กับทำเลนี้ในเวลาต่อมา

ปี 2549 สนามบินสุวรรณภูมิเข้ามาเปลี่ยนภาพบางนาอีกครั้ง

ถนนอย่างเดียวอาจทำให้พื้นที่เดินทางสะดวกขึ้น

แต่เมื่อมีสนามบินขนาดใหญ่เข้ามาอยู่ในบริเวณใกล้เคียง ความหมายของพื้นที่ก็เปลี่ยนไปอีกระดับ

ท่าอากาศยานสุวรรณภูมิเปิดให้บริการเชิงพาณิชย์เต็มรูปแบบวันที่ 28 กันยายน พ.ศ. 2549 และกลายเป็นสนามบินหลักของประเทศไทย

สนามบินไม่ได้ทำให้บางนากลายเป็นสนามบินโดยตรง เพราะสนามบินตั้งอยู่ในพื้นที่อำเภอบางพลี จังหวัดสมุทรปราการ

แต่บางนาอยู่บนแนวเส้นทางสำคัญที่เชื่อมกรุงเทพฯ กับสนามบินและพื้นที่ตะวันออก

ผลที่ตามมาคือพื้นที่รอบบางนา-ตราดมีแรงดึงดูดต่อกิจกรรมใหม่ ๆ ทั้งด้านที่อยู่อาศัย การค้า สำนักงาน โลจิสติกส์ และธุรกิจที่เกี่ยวข้องกับการเดินทาง

จากเดิมที่ถนนมีหน้าที่ “พาคนออกจากเมือง”

มันเริ่มกลายเป็นถนนที่ มีเมืองเกิดขึ้นสองข้างทาง

รถไฟฟ้าเข้ามาเติมอีกชั้นให้บางนา

การเปลี่ยนแปลงของบางนาไม่ได้มีเพียงรถยนต์

เมื่อโครงข่ายรถไฟฟ้าขยายตัว พื้นที่กรุงเทพฯ ฝั่งตะวันออกและสมุทรปราการก็เชื่อมโยงกับใจกลางเมืองได้มากขึ้น

รถไฟฟ้าสายสีเขียวส่วนต่อขยายช่วงแบริ่ง-สมุทรปราการเริ่มเปิดให้ประชาชนทดลองใช้ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2561 เป็นระยะทางประมาณ 13 กิโลเมตร

ต่อมาในปี 2566 รถไฟฟ้ามหานครสายสีเหลืองช่วงลาดพร้าว-สำโรงเปิดให้บริการเชิงพาณิชย์ และมีสถานีสำคัญตามแนวศรีนครินทร์ รวมถึงสถานีศรีเอี่ยม ซึ่งช่วยเพิ่มทางเลือกในการเชื่อมต่อระบบขนส่งของพื้นที่บางนาและสมุทรปราการ

ภาพของบางนาจึงเริ่มเปลี่ยนจาก

“ถนนที่พาออกจากกรุงเทพฯ”

เป็น

“พื้นที่เมืองที่มีทั้งถนน ทางด่วน รถไฟฟ้า สนามบิน และกิจกรรมเศรษฐกิจอยู่ในระบบเดียวกัน”

แล้ว EEC เข้ามาเกี่ยวข้องกับบางนาอย่างไร?

ตรงนี้มีรายละเอียดที่ควรแยกให้ชัด

บางนาไม่ได้เป็นพื้นที่ EEC

EEC หรือเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก ครอบคลุม 3 จังหวัด ได้แก่ ฉะเชิงเทรา ชลบุรี และระยอง

การพัฒนา EEC มีรากต่อเนื่องจากการพัฒนาพื้นที่ชายฝั่งทะเลตะวันออก หรือ Eastern Seaboard ที่เริ่มเดินหน้ามานานก่อนจะมีชื่อ EEC ในปัจจุบัน

ต่อมาในปี 2560 รัฐบาลประกาศเดินหน้าโครงการระเบียงเศรษฐกิจพิเศษภาคตะวันออก และมีพระราชบัญญัติเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก พ.ศ. 2561 เป็นกรอบกฎหมายสำคัญของการพัฒนา

ดังนั้น ถ้าจะพูดให้แม่นที่สุด

บางนาไม่ใช่ EEC แต่เป็นหนึ่งในจุดเชื่อมสำคัญจากกรุงเทพฯ ไปยังพื้นที่ EEC

และนี่คือความหมายของคำว่า “ประตู EEC” ที่ควรใช้ในบทความนี้

ทำไมต้องเป็น “บางนา”?

คำตอบไม่ได้อยู่ที่ทำเลเพียงอย่างเดียว

แต่เป็นเพราะบางนาอยู่ตรงจุดที่โครงข่ายหลายระบบมาพบกัน

เมื่อองค์ประกอบเหล่านี้ค่อย ๆ เพิ่มเข้ามา ความสำคัญของบางนาก็ไม่ได้เพิ่มขึ้นจากโครงการใดโครงการหนึ่ง

แต่เกิดจาก การต่อกันของโครงสร้างพื้นฐานหลายชั้น

Timeline: บางนาเปลี่ยนผ่านอย่างไร

อดีต
พื้นที่เกษตรกรรม ชุมชน และคลองเป็นส่วนหนึ่งของภูมิทัศน์เดิมของบางนา

พ.ศ. 2470
ตำบลบางนาถูกโอนมาอยู่กับอำเภอพระโขนง จังหวัดพระนคร ตามการปรับเขตการปกครองในเวลานั้น

พ.ศ. 2541
จัดตั้ง “เขตบางนา” หลังจากเดิมเป็นพื้นที่ส่วนหนึ่งของเขตพระโขนง

พ.ศ. 2543
ทางพิเศษบูรพาวิถีเปิดให้บริการตลอดสาย เชื่อมบางนากับชลบุรี

พ.ศ. 2549
สนามบินสุวรรณภูมิเปิดให้บริการเชิงพาณิชย์เต็มรูปแบบ

พ.ศ. 2560-2561
EEC ถูกผลักดันเป็นนโยบายระดับประเทศ ก่อนมีกฎหมาย EEC พ.ศ. 2561 รองรับการพัฒนาพื้นที่ 3 จังหวัด

พ.ศ. 2561
รถไฟฟ้าสายสีเขียวส่วนต่อขยายเข้าสู่สมุทรปราการ ทำให้โครงข่ายระบบรางเชื่อมพื้นที่ฝั่งตะวันออกแน่นขึ้น

พ.ศ. 2566 เป็นต้นมา
รถไฟฟ้าสายสีเหลืองเปิดให้บริการ เพิ่มโครงข่ายเชื่อมศรีนครินทร์-สำโรงและพื้นที่โดยรอบ

จากทุ่งนา สู่ “Gateway” ของเมือง

สิ่งที่น่าสนใจที่สุดของประวัติบางนาอาจไม่ใช่การที่พื้นที่มีตึกสูงขึ้นหรือมีโครงการขนาดใหญ่เพิ่มขึ้น

แต่คือ หน้าที่ของพื้นที่เปลี่ยนไป

จากพื้นที่เกษตรกรรมและชุมชน

กลายเป็นพื้นที่ริมเมือง

จากริมเมืองกลายเป็นแนวถนนเศรษฐกิจ

จากถนนเศรษฐกิจกลายเป็นจุดเชื่อมการเดินทาง

และเมื่อเศรษฐกิจภาคตะวันออกถูกพัฒนาอย่างเป็นระบบภายใต้ EEC ความสำคัญของเส้นทางที่ออกจากกรุงเทพฯ ไปยังฉะเชิงเทรา ชลบุรี และระยองก็ยิ่งชัดขึ้น

เพราะฉะนั้น หากมองย้อนกลับไป

บางนาไม่ได้ตื่นขึ้นมาเป็นเมืองเศรษฐกิจในวันเดียว

แต่ถูกเปลี่ยนทีละชั้นด้วยถนน ทางด่วน สนามบิน รถไฟฟ้า และการขยายตัวของกิจกรรมทางเศรษฐกิจ

จาก “บางนา” ที่เคยมีทุ่งนา

วันนี้ชื่อเดียวกันกลับทำให้เรานึกถึงถนนบางนา-ตราด ทางด่วน สนามบิน ศูนย์การค้า อาคารสำนักงาน และเส้นทางที่มุ่งหน้าไปยังภาคตะวันออก

นี่จึงเป็นเหตุผลที่คำว่า “บางนา ประตูเชื่อม EEC” ฟังดูไม่ใช่เรื่องที่เกิดขึ้นฉับพลัน

แต่มันคือผลลัพธ์ของการเดินทางยาวนานหลายทศวรรษ

และบางที สิ่งที่น่าสนใจกว่าการถามว่า “บางนาจะโตไปถึงไหน” ก็คือ

พื้นที่ที่เคยเป็นทุ่งนาแห่งนี้ จะเปลี่ยนบทบาทของตัวเองอีกครั้งอย่างไร เมื่อกรุงเทพฯ และ EEC เชื่อมกันแน่นกว่าเดิม