โรงเรียนที่ให้เด็กมีสิทธิ์ร่วมกำหนดกฎเอง

ถ้าได้ยินว่า “โรงเรียนให้เด็กเป็นคนกำหนดกฎเอง” หลายคนอาจนึกภาพห้องเรียนที่เด็กจะเลือกว่าจะเข้าเรียนกี่โมง จะกินขนมในห้องหรือจะกลับบ้านตอนไหนก็ได้ ส่วนครูก็นั่งมองอยู่ห่าง ๆ

แต่มีโรงเรียนในโลกจริงที่เปิดพื้นที่ให้นักเรียน มีส่วนร่วมในการกำหนดกติกาและตัดสินใจเรื่องของโรงเรียน มากกว่าที่เราอาจคุ้นเคย

หนึ่งในตัวอย่างที่มีชื่อเสียงคือ Summerhill School ในประเทศอังกฤษ โรงเรียนที่ก่อตั้งโดย A. S. Neill ในปี 1921 และมีแนวคิดด้านการศึกษาที่แตกต่างจากโรงเรียนทั่วไปอย่างมาก

ที่นี่มีแนวคิดสำคัญว่า เด็กควรมีสิทธิ์มีเสียงในเรื่องที่เกี่ยวข้องกับชีวิตของตัวเอง และโรงเรียนมีการประชุมชุมชนที่นักเรียนกับบุคลากรสามารถเข้าร่วมได้อย่างเท่าเทียมกันในกระบวนการตัดสินใจของโรงเรียน โดยแนวคิดนี้เป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์การศึกษาทางเลือกของ Summerhill มานานหลายทศวรรษ

ฟังดูเหมือนเด็กจะได้อำนาจเต็มโรงเรียน แต่ความจริงไม่ได้เป็นแบบนั้น

เด็กไม่ได้กำหนดทุกอย่างตามใจตัวเอง

สิ่งที่น่าสนใจคือโรงเรียนใช้ระบบประชุมเพื่อให้สมาชิกของชุมชนโรงเรียนมาพูดคุยกันว่า กติกาอะไรจำเป็น ปัญหาอะไรเกิดขึ้น และควรจัดการอย่างไร

นักเรียนจึงไม่ได้มีเพียงหน้าที่ “ทำตามกฎ”

แต่ได้ลองเรียนรู้ว่า กฎเกิดขึ้นมาได้อย่างไร

ลองนึกภาพว่า ถ้าในโรงเรียนแห่งหนึ่งมีปัญหาเด็กส่งเสียงดังในช่วงเวลาที่คนอื่นต้องการพัก แทนที่ครูจะประกาศกฎใหม่ทันที ที่ประชุมอาจเปิดโอกาสให้นักเรียนและผู้ใหญ่พูดคุยกันว่าควรจัดการอย่างไร

บางคนอาจเสนอให้กำหนดช่วงเวลาที่ต้องเงียบ

บางคนอาจมองว่าควรมีพื้นที่สำหรับพูดคุยเสียงดัง

บางคนอาจคิดว่ากฎเดิมเพียงพอแล้ว แต่ต้องบังคับใช้จริงจังกว่าเดิม

จากนั้นสมาชิกของชุมชนก็ร่วมกันหาทางออก

ตรงนี้เองที่การ “เรียนรู้” ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในหนังสือ

เพราะเด็กกำลังเรียนเรื่องการฟังความคิดเห็นของคนอื่น การอธิบายเหตุผล การยอมรับกติกาที่ตัวเองไม่ได้เห็นด้วยทั้งหมด และการรับผิดชอบต่อชุมชนที่ตัวเองเป็นสมาชิก

นี่เป็นทักษะที่ข้อสอบปรนัยอาจวัดได้ยาก

อีกเรื่องที่น่าสนใจ นั่นคือ การมีสิทธิ์ออกเสียงไม่ได้แปลว่าทุกคนจะได้สิ่งที่ตัวเองต้องการ

ประชาธิปไตยในโรงเรียนก็เหมือนประชาธิปไตยในชีวิตจริง

เราเสนอได้

คนอื่นเสนอได้

แต่สุดท้ายต้องมีการตัดสินใจร่วมกัน

และเมื่อกติกาเกิดจากการมีส่วนร่วม เด็กก็มีโอกาสมองกฎแตกต่างจากเดิม เพราะกฎไม่ได้เป็นเพียงคำสั่งจากคนที่อยู่สูงกว่า แต่เป็นสิ่งที่สมาชิกของชุมชนช่วยกันสร้างขึ้น

แนวคิดของ Summerhill ยังเกี่ยวข้องกับเรื่อง เสรีภาพในการเรียนรู้ ด้วย โรงเรียนมีชื่อเสียงจากการเปิดโอกาสให้นักเรียนเลือกว่าจะเข้าเรียนหรือไม่เข้าเรียนในบางช่วงของวัน และใช้เวลาบางส่วนไปกับกิจกรรมที่ตัวเองสนใจ แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าเด็กจะไม่เรียนอะไรเลย โรงเรียนยังมีการเรียนการสอนตามหลักสูตรและมีการเตรียมตัวสำหรับการสอบตามความต้องการของนักเรียนด้วย

นี่จึงเป็นจุดที่หลายคนอาจเข้าใจผิด

โรงเรียนทางเลือกไม่ได้แปลว่า “ปล่อยเด็กตามใจ”

แต่เป็นการตั้งคำถามว่า

ถ้าเด็กมีอิสระมากขึ้น เด็กจะเรียนรู้ที่จะรับผิดชอบตัวเองได้หรือไม่?

คำตอบของ Summerhill คือการสร้างสภาพแวดล้อมที่เด็กมีทั้งเสรีภาพและความรับผิดชอบควบคู่กัน

และแนวคิดนี้ก็ไม่ได้มีแค่ในอังกฤษ

โรงเรียนที่ใช้แนวทางประชาธิปไตยในการศึกษา หรือที่เรียกกันว่า democratic education มีอยู่ในหลายประเทศ โดยรูปแบบของแต่ละแห่งแตกต่างกัน บางโรงเรียนให้เด็กมีส่วนร่วมในสภานักเรียน บางแห่งเปิดให้มีการประชุมโรงเรียนเพื่อกำหนดกฎร่วมกัน ขณะที่บางแห่งให้นักเรียนมีอิสระในการวางแผนการเรียนของตัวเองมากขึ้น

จุดร่วมคือความคิดว่า เด็กไม่ควรเป็นเพียงผู้รับคำสั่ง แต่ควรได้ฝึกเป็นสมาชิกของสังคมจริง ๆ

ลองคิดกลับมาที่โรงเรียนทั่วไป

เด็กจำนวนมากใช้เวลาหลายปีเรียนรู้ว่า ต้องเข้าเรียนตรงเวลา ต้องส่งงาน ต้องแต่งตัวตามระเบียบ ต้องยกมือก่อนพูด และต้องทำตามกฎที่ผู้ใหญ่กำหนด

สิ่งเหล่านี้มีเหตุผลของมัน

แต่คำถามที่น่าสนใจก็คือ

แล้วเด็กเคยได้เรียนรู้หรือไม่ว่า เมื่อวันหนึ่งไม่มีครูคอยบอกว่าต้องทำอะไร เราจะสร้างกติกาสำหรับการอยู่ร่วมกับคนอื่นอย่างไร?

โรงเรียนที่เปิดให้เด็กมีส่วนร่วมในการกำหนดกฎกำลังทดลองตอบคำถามนี้

เด็กไม่ได้เรียนรู้เพียงว่า “กฎคืออะไร”

แต่กำลังเรียนว่า ทำไมเราถึงต้องมีกฎ

เรียนรู้ว่าความต้องการของตัวเองอาจไม่ตรงกับความต้องการของคนอื่น

เรียนรู้ว่าการมีสิทธิ์มาพร้อมความรับผิดชอบ

และเรียนรู้ว่าการอยู่ร่วมกันไม่ได้หมายความว่าเราจะได้ทุกอย่างตามใจ

แน่นอนว่าแนวทางแบบนี้ไม่ได้เหมาะกับทุกโรงเรียน และไม่ได้หมายความว่าการให้เด็กมีอำนาจตัดสินใจมากขึ้นจะทำให้การศึกษาดีกว่าเสมอไป การออกแบบระบบต้องคำนึงถึงอายุของเด็ก ความปลอดภัย ความรับผิดชอบของผู้ใหญ่ และเป้าหมายด้านการศึกษาด้วย

สิ่งสำคัญของโรงเรียนลักษณะนี้อาจไม่ใช่เรื่องว่า “เด็กตั้งกฎได้มากแค่ไหน”

แต่อยู่ในคำถามที่ว่า

ถ้าเราอยากให้เด็กโตขึ้นมาเป็นผู้ใหญ่ที่รู้จักรับผิดชอบต่อสังคม เราควรให้พวกเขาได้ลองตัดสินใจเรื่องส่วนรวมตั้งแต่เมื่อไหร่?

เพราะบางทีการเรียนรู้เรื่องการอยู่ร่วมกับคนอื่น อาจไม่ได้เกิดขึ้นตอนครูเขียนคำว่า “หน้าที่พลเมือง” อยู่บนกระดาน

แต่อาจเกิดขึ้นในวันที่เด็กคนหนึ่งยกมือขึ้นในที่ประชุม แล้วพูดว่า

“ผมคิดว่ากฎข้อนี้ไม่ยุติธรรม เพราะ...”

และหลังจากนั้น ทุกคนต้องนั่งฟังเหตุผลของเขาอย่างจริงจัง

ไม่ว่าจะเห็นด้วยหรือไม่ก็ตาม

นั่นอาจเป็นบทเรียนที่ไม่มีอยู่ในตำรา แต่เด็กสามารถนำติดตัวไปใช้ได้ตลอดชีวิต