ไทยกำลังเข้าสู่สังคมคนสูงวัยเต็มตัว แล้วคนวัยทำงานจะอยู่กันอย่างไร?

 

เมื่อครู่นี้ ผู้เขียนได้อ่านบทความหนึ่งเกี่ยวกับสถานการณ์โครงสร้างประชากรของประเทศไทย แล้วอดไม่ได้ที่จะกลับมาคิดถึงเรื่องใกล้ตัวว่า หากประเทศไทยกำลังเดินหน้าเข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างเต็มรูปแบบจริง ๆ คนวัยทำงานอย่างเรา ๆ จะใช้ชีวิตกันอย่างไรในอีก 10 ปี หรือ 20 ปีข้างหน้า

คำถามนี้อาจฟังดูไกลตัวสำหรับคนที่ยังมีงานทำ ยังมีเงินเดือน และยังสามารถหาเลี้ยงครอบครัวได้ตามปกติ

แต่ถ้ามองตัวเลขประชากรให้ละเอียดกว่านั้น จะพบว่าเรื่องนี้ไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของ “คนแก่” และไม่ได้เป็นปัญหาของลูกหลานในอนาคตเท่านั้น

ตรงกันข้าม คนวัยทำงานในวันนี้กำลังเป็นคนกลุ่มแรก ๆ ที่จะต้องรับผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ของโครงสร้างประชากรไทย

เพราะในวันที่ประเทศไทยมีผู้สูงอายุมากขึ้น เด็กเกิดใหม่กลับมีจำนวนน้อยลง คนที่อยู่ตรงกลางซึ่งเป็นกำลังแรงงานและเป็นผู้เสียภาษีจึงมีความสำคัญมากขึ้นทุกที

พูดง่าย ๆ คือ ต่อไปประเทศไทยอาจต้องเจอกับสถานการณ์ที่ “คนหาเงินมีน้อยลง แต่คนที่ต้องพึ่งพิงกลับมีมากขึ้น”

และนี่อาจเป็นโจทย์ใหญ่กว่าที่หลายคนคิด

 

ไทยไม่ได้แค่กำลังเข้าสู่สังคมสูงวัย แต่เข้าสู่เร็วมาก

ข้อมูลของสำนักงานสถิติแห่งชาติระบุว่า ในปี 2567 ประเทศไทยมีประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไปจำนวนประมาณ 13.68 ล้านคน ขณะที่ประชากรวัย 15-59 ปีอยู่ที่ประมาณ 42.10 ล้านคน และเด็กอายุ 0-14 ปีมีประมาณ 9.81 ล้านคน

หากดูข้อมูลจากรายงานสถิติแห่งประเทศไทย 2568 จะเห็นภาพชัดเจนยิ่งขึ้นว่า สัดส่วนประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไปเพิ่มจากร้อยละ 17.8 ในปี 2563 เป็นร้อยละ 20.8 ในปี 2567 ขณะที่ประชากรวัยแรงงานอายุ 15-59 ปีลดลงจากร้อยละ 65.3 เหลือร้อยละ 64.0 ในช่วงเวลาเดียวกัน

ตัวเลขเหล่านี้ไม่ใช่เพียงสถิติในกระดาษ

เพราะมันสะท้อนให้เห็นว่า โครงสร้างของประเทศไทยกำลังเปลี่ยนไปอย่างชัดเจน

สังคมไทยในอดีตเคยมีคนวัยทำงานจำนวนมาก มีเด็กจำนวนมาก และมีผู้สูงอายุในสัดส่วนไม่สูงมากนัก

แต่วันนี้ภาพกำลังกลับด้าน

เด็กเกิดน้อยลง คนอายุยืนขึ้น และคนรุ่นที่เคยเป็นฐานกำลังแรงงานกำลังทยอยเข้าสู่วัยเกษียณ

สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติระบุว่า ประเทศไทยเข้าสู่ “สังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์” แล้วในปี 2567 และคาดว่าจะเข้าสู่ “สังคมสูงวัยระดับสุดยอด” ในปี 2576 ซึ่งขณะนั้นประชากรประมาณ 1 ใน 3 จะเป็นผู้สูงอายุ

ตรงนี้เองที่ทำให้ผู้เขียนรู้สึกว่า เรื่องสังคมสูงวัยไม่ควรถูกมองว่าเป็นเรื่องของคนอายุ 60 ปีขึ้นไปเท่านั้น

เพราะคนวัย 30-40 ปีในวันนี้ อาจเป็นคนที่ต้องรับภาระสำคัญที่สุดเมื่อประเทศไทยเข้าสู่ช่วงดังกล่าว

สิ่งที่น่ากังวลไม่ใช่แค่ “คนแก่เยอะ” แต่คือ “คนทำงานน้อยลง”

หลายคนเมื่อได้ยินคำว่า “สังคมสูงวัย” มักคิดถึงเรื่องโรงพยาบาล บ้านพักคนชรา หรือเบี้ยยังชีพผู้สูงอายุ

เรื่องเหล่านี้สำคัญทั้งหมด

แต่ปัญหาอีกด้านที่ใหญ่ไม่แพ้กันคือ “กำลังแรงงาน”

เพราะเศรษฐกิจของประเทศต้องอาศัยคนทำงานในการผลิตสินค้า ให้บริการ เสียภาษี สร้างธุรกิจ และสร้างรายได้ให้ครอบครัว

เมื่อคนวัยทำงานลดลง ผลที่ตามมาจึงไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในบริษัทหรือโรงงาน แต่สามารถกระทบไปถึงเศรษฐกิจทั้งระบบ

ธนาคารโลกเคยประเมินว่า สัดส่วนประชากรวัยทำงานของไทยมีแนวโน้มลดลงอย่างมาก โดยหากไม่มีการปรับตัว การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากรอาจทำให้กำลังแรงงานไทยลดลงถึง 14.4 ล้านคนระหว่างปี 2020-2060 และอัตราการมีส่วนร่วมในกำลังแรงงานโดยรวมอาจลดลงราว 5 จุดร้อยละ

นี่เป็นตัวเลขที่น่าคิด

เพราะถ้าคนทำงานลดลง แต่ประเทศยังต้องผลิตสินค้าเท่าเดิม ต้องให้บริการเท่าเดิม ต้องดูแลผู้สูงอายุเพิ่มขึ้น และต้องรักษาระบบเศรษฐกิจให้เดินต่อไป

คำถามคือ แล้วเราจะใช้ “คน” ที่มีอยู่อย่างจำกัดให้เกิดประโยชน์สูงสุดได้อย่างไร

คำตอบจึงไม่น่าจะเป็นเพียงการบอกให้คนวัยทำงาน “ทำงานหนักขึ้น”

เพราะคนทำงานหนึ่งคนมีขีดจำกัด

หากใช้วิธีเพิ่มภาระให้คนทำงานมากขึ้นเรื่อย ๆ สุดท้ายคนทำงานก็อาจกลายเป็นผู้ที่แบกรับทั้งค่าใช้จ่ายของตนเอง ค่าใช้จ่ายของครอบครัว และค่าใช้จ่ายที่เกี่ยวข้องกับการดูแลผู้สูงอายุ

คนวัยทำงานกำลังเจอ “ภาระสองด้าน”

ลองนึกภาพครอบครัวหนึ่งที่มีพ่อแม่อายุ 70-80 ปี และลูกอายุ 35-45 ปี

ลูกยังต้องทำงานหาเงิน

แต่ในขณะเดียวกัน พ่อแม่เริ่มมีค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพเพิ่มขึ้น

บางบ้านต้องจ่ายค่ายา

บางบ้านต้องพาพ่อแม่ไปโรงพยาบาล

บางบ้านต้องจ้างคนดูแล

บางบ้านต้องปรับปรุงบ้านให้เหมาะกับผู้สูงอายุ

และบางบ้านต้องหยุดงานหรือขอลางานเพื่อดูแลคนในครอบครัว

ทั้งหมดนี้มีต้นทุน

ที่สำคัญคือ ไม่ใช่ทุกครอบครัวจะมีเงินสำรองมากพอ

เมื่อผู้สูงอายุมีจำนวนเพิ่มขึ้น ภาระการดูแลจึงอาจไม่ได้ตกอยู่กับรัฐบาลเพียงฝ่ายเดียว แต่สามารถตกลงมาถึงลูกหลานและครอบครัวโดยตรง

สภาพัฒน์เองก็ชี้ให้เห็นว่าสังคมสูงวัยจะนำมาซึ่งความท้าทายทั้งเรื่องความเพียงพอของกำลังแรงงานและภาระทางการคลัง ขณะเดียวกันรายจ่ายด้านหลักประกันรายได้ในวัยเกษียณและด้านสาธารณสุขก็มีแนวโน้มเพิ่มขึ้นในอนาคต

นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมผู้เขียนมองว่า คนวัยทำงานไม่ควรรอให้ตัวเองอายุ 60 ปีแล้วค่อยคิดเรื่องสังคมสูงวัย

เพราะถึงวันนั้นอาจสายเกินไป

แล้วคนวัยทำงานจะอยู่กันอย่างไร?

คำตอบในความเห็นของผู้เขียนไม่ได้อยู่ที่การ “ประหยัดอย่างเดียว”

แต่ต้องเปลี่ยนวิธีคิดเรื่องชีวิตการทำงานตั้งแต่วันนี้

ในอดีต คนจำนวนไม่น้อยอาจคิดว่า เรียนหนังสือ ทำงาน เก็บเงิน แล้วรอเกษียณ

แต่โลกในอนาคตอาจไม่ง่ายเช่นนั้น

เพราะอายุขัยยาวขึ้น แต่ช่วงเวลาที่ต้องใช้เงินก็ยาวขึ้นตามไปด้วย

คนหนึ่งคนอาจเกษียณตอนอายุ 60 ปี แต่ยังต้องใช้เงินต่อไปอีก 20-30 ปี

คำถามจึงไม่ใช่แค่ว่า “มีเงินพอเกษียณหรือไม่”

แต่ต้องถามว่า “มีรายได้หรือทรัพย์สินเพียงพอที่จะดูแลตัวเองในวันที่ไม่สามารถทำงานเหมือนเดิมหรือไม่”

นี่คือสิ่งที่คนวัยทำงานควรเริ่มคิด

หนึ่ง ต้องมีเงินสำรองมากกว่าที่เคยคิด

ผู้เขียนไม่ได้หมายความว่าทุกคนต้องมีเงินจำนวนมหาศาล

แต่ควรมีเงินสำรองฉุกเฉินและวางแผนการเงินให้เป็นระบบ

เพราะในสังคมสูงวัย ความเสี่ยงไม่ได้มีแค่ตกงาน

แต่ยังมีความเสี่ยงจากการต้องดูแลพ่อแม่ ความเจ็บป่วย ค่าใช้จ่ายระยะยาว และวันที่ตัวเราเองแก่ลง

คนที่อายุ 35 ปีวันนี้อาจรู้สึกว่าเรื่องเกษียณยังอีกไกล

แต่ถ้าเวลาผ่านไป 20-25 ปีอย่างรวดเร็ว แล้วพบว่าตัวเองยังไม่มีเงินเก็บเพียงพอ การแก้ปัญหาในเวลานั้นจะยากกว่าการเริ่มต้นตั้งแต่วันนี้มาก

สอง อย่าพึ่งพารายได้จากเงินเดือนเพียงทางเดียว

ในอดีต การมีงานประจำที่มั่นคงอาจถือว่าเป็นหลักประกันชีวิตที่ดี

แต่โลกการทำงานเปลี่ยนไปแล้ว

เทคโนโลยีเปลี่ยน

รูปแบบธุรกิจเปลี่ยน

อาชีพบางประเภทลดความต้องการลง ขณะที่อาชีพใหม่เกิดขึ้น

คนวัยทำงานจึงจำเป็นต้องมี “ทักษะที่ขายได้” ตลอดเวลา

ไม่ว่าจะเป็นทักษะด้านเทคโนโลยี การค้าขาย การสื่อสาร งานบริการ งานช่าง งานฝีมือ หรือความรู้เฉพาะด้าน

คนที่มีทักษะและสามารถสร้างรายได้จากหลายทาง ย่อมมีทางเลือกมากกว่าคนที่มีรายได้เพียงทางเดียว

นี่ไม่ได้หมายความว่าทุกคนต้องออกไปทำธุรกิจหรือทำงานเสริมจนไม่มีเวลาพัก

แต่หมายถึงการสร้างความสามารถให้ตัวเองยังมีคุณค่าในตลาดแรงงาน แม้อายุเพิ่มขึ้น

สาม ต้องยอมรับว่า “การทำงานถึง 60 แล้วหยุดทันที” อาจไม่ใช่คำตอบสำหรับทุกคน

เรื่องการขยายอายุเกษียณถูกพูดถึงมากขึ้น เพราะประเทศไทยกำลังเข้าสู่สังคมสูงวัย

สภาพัฒน์ระบุว่าการขยายอายุเกษียณอาจช่วยรักษากำลังแรงงานและลดแรงกดดันด้านการคลังได้ แต่ก็เตือนว่าการใช้เกณฑ์เดียวกันกับทุกอาชีพอาจไม่เป็นธรรม เพราะแรงงานที่ทำงานหนัก งานเสี่ยง หรืองานที่ใช้ร่างกายมากอาจได้รับผลกระทบมากกว่า

ผู้เขียนเห็นด้วยกับหลักคิดตรงนี้

เพราะการพูดว่า “ทุกคนควรทำงานให้นานขึ้น” ฟังดูง่าย แต่ชีวิตจริงไม่ง่าย

คนที่นั่งทำงานในสำนักงานกับคนที่ทำงานก่อสร้าง คนที่ขับรถส่งของ คนที่ทำงานในโรงงาน หรือเกษตรกร ไม่สามารถนำมาเปรียบเทียบกันตรง ๆ ได้

ดังนั้น หากประเทศไทยจะพูดเรื่องการขยายอายุทำงาน ก็ควรพูดเรื่อง “ความเหมาะสมของงาน” ควบคู่ไปด้วย

บางคนอาจทำงานเต็มเวลาได้ถึง 65 ปี

บางคนอาจเหมาะกับการทำงานพาร์ตไทม์

บางคนอาจเปลี่ยนไปทำงานที่ใช้ประสบการณ์มากกว่าใช้แรงกาย

และบางคนอาจจำเป็นต้องหยุดทำงานเร็วกว่านั้น

การออกแบบระบบแรงงานในอนาคตจึงต้องยืดหยุ่นมากขึ้น

สี่ ผู้สูงอายุไม่ควรถูกมองว่าเป็น “ภาระ” เพียงอย่างเดียว

ประเด็นนี้ผู้เขียนอยากเน้นเป็นพิเศษ

เพราะการเข้าสู่สังคมสูงวัยไม่ได้หมายความว่าคนที่มีอายุ 60 ปีขึ้นไปทุกคนจะกลายเป็นคนที่ต้องพึ่งพาลูกหลาน

สำนักงานสถิติแห่งชาติรายงานว่า ในปี 2568 ประเทศไทยมีผู้สูงอายุประมาณ 14.68 ล้านคน หรือร้อยละ 20.9 ของประชากร และในจำนวนนี้มีผู้สูงอายุที่ยังทำงานอยู่ประมาณ 5.41 ล้านคน หรือร้อยละ 36.8 ของผู้สูงอายุทั้งหมด

ตัวเลขนี้สะท้อนอีกด้านหนึ่งที่น่าสนใจมาก

นั่นคือ ผู้สูงอายุจำนวนมากยังสามารถทำงานและสร้างรายได้ได้

บางคนมีประสบการณ์สูง

บางคนมีความรู้เฉพาะทาง

บางคนมีเครือข่ายทางธุรกิจ

บางคนมีทักษะงานฝีมือ

บางคนเป็นเจ้าของกิจการ

บางคนทำเกษตร

และบางคนยังสามารถทำงานต่อได้อีกหลายปี

ดังนั้น ประเทศไทยอาจต้องเปลี่ยนจากแนวคิด “ผู้สูงอายุคือภาระ” มาเป็น “ผู้สูงอายุคือกำลังคนอีกกลุ่มหนึ่ง”

แต่ต้องเป็นการทำงานที่เหมาะสมกับวัย ไม่ใช่บังคับให้คนสูงอายุต้องทำงานหนักเพียงเพราะระบบขาดแรงงาน

ห้า ประเทศไทยต้องเพิ่ม “ผลิตภาพ” แทนการเพิ่มจำนวนคนอย่างเดียว

นี่อาจเป็นหัวใจสำคัญที่สุด

เมื่อจำนวนคนวัยทำงานเพิ่มขึ้นไม่ได้ง่ายเหมือนในอดีต ประเทศไทยจึงต้องทำให้คนหนึ่งคนสามารถสร้างมูลค่าได้มากขึ้น

พูดให้เข้าใจง่ายก็คือ

ถ้าวันหนึ่งเรามีคนทำงาน 10 คน แล้วในอดีตผลิตสินค้าได้ 100 หน่วย

แต่วันหนึ่งเหลือคนทำงาน 8 คน

เราจะทำอย่างไรให้ 8 คนผลิตได้ใกล้เคียงกับ 100 หน่วย หรือมากกว่านั้น

คำตอบส่วนหนึ่งคือเทคโนโลยี

เครื่องจักร

ระบบอัตโนมัติ

ปัญญาประดิษฐ์

ระบบจัดการข้อมูล

การยกระดับทักษะ

และการออกแบบงานใหม่

ธนาคารแห่งประเทศไทยเคยชี้ว่า สังคมสูงวัยและจำนวนแรงงานที่ลดลงทำให้การนำเทคโนโลยีมาเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตเป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงได้ยาก ขณะเดียวกันประเทศไทยยังมีปัญหาเรื่องทักษะแรงงานไม่ตรงกับความต้องการของภาคธุรกิจ

ดังนั้น อนาคตของคนวัยทำงานอาจไม่ได้วัดกันว่า “ใครทำงานหนักกว่า”

แต่จะวัดกันว่า “ใครใช้เทคโนโลยีและความรู้เพื่อทำงานได้ดีขึ้น”

หก คนวัยทำงานต้องระวังกับดัก “หาเงินเลี้ยงครอบครัวจนไม่มีเงินให้ตัวเอง”

เรื่องนี้เป็นเรื่องที่ผู้เขียนคิดว่าน่ากลัวมาก

ในครอบครัวไทยจำนวนไม่น้อย ลูกหลานมีความรับผิดชอบต่อพ่อแม่สูง

เป็นเรื่องที่ดี

แต่ถ้าต้องดูแลพ่อแม่จนไม่มีเงินออมสำหรับตัวเองเลย วันหนึ่งคนที่กำลังช่วยพ่อแม่ก็อาจกลายเป็นผู้ที่ต้องให้ลูกหลานมาช่วยเหลือต่ออีกทอดหนึ่ง

กลายเป็นวงจรที่ส่งต่อภาระจากรุ่นหนึ่งไปสู่อีกรุ่นหนึ่ง

ดังนั้น การดูแลพ่อแม่ไม่ควรหมายถึงการทำให้อนาคตของตัวเองพัง

การวางแผนทางการเงินของครอบครัวจึงควรคุยกันตั้งแต่เนิ่น ๆ

พ่อแม่มีเงินออมเท่าไร

มีทรัพย์สินอะไร

มีรายได้หลังเกษียณหรือไม่

มีประกันหรือหลักประกันอะไร

หากเจ็บป่วย ใครจะเป็นคนดูแล

บ้านต้องปรับปรุงหรือไม่

คำถามเหล่านี้อาจไม่ใช่เรื่องที่อยากคุย แต่เป็นเรื่องที่ควรคุย

เพราะยิ่งคุยกันเร็วเท่าไร ก็ยิ่งมีเวลาหาทางออกมากขึ้นเท่านั้น

เจ็ด ลูกหลานอาจไม่ได้มีจำนวนมากพอที่จะดูแลกันเหมือนคนรุ่นก่อน

นี่คืออีกเรื่องที่สังคมไทยต้องยอมรับ

ข้อมูลสำนักงานสถิติแห่งชาติระบุว่า ในปี 2567 ประเทศไทยมีเด็กอายุ 0-14 ปีประมาณ 9.81 ล้านคน ขณะที่ประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไปอยู่ที่ประมาณ 13.68 ล้านคน

และข้อมูลทะเบียนประชากรยังพบว่า ปี 2567 มีเด็กเกิดประมาณ 462,240 คน ขณะที่มีผู้เสียชีวิต 571,646 คน หมายความว่าจำนวนการตายสูงกว่าการเกิดในปีดังกล่าว

ตัวเลขนี้มีความหมายมากกว่าคำว่า “เด็กเกิดน้อย”

เพราะเมื่อเด็กเกิดน้อยลง วันนี้เราอาจยังไม่รู้สึกอะไรมาก

แต่เมื่อเด็กกลุ่มนั้นเติบโตขึ้นมาเป็นวัยทำงาน จำนวนคนที่เข้าสู่ตลาดแรงงานก็จะลดลงตามไปด้วย

ดังนั้น ปัญหาประชากรไม่ใช่ปัญหาที่เกิดขึ้นในปีเดียว

แต่มันเป็นคลื่นที่ใช้เวลาหลายสิบปีกว่าจะส่งผลเต็มที่

แล้วรัฐบาลควรทำอะไร?

ในมุมของผู้เขียน เรื่องนี้ไม่ควรแก้ด้วยนโยบายเพียงด้านเดียว

การสนับสนุนให้มีลูกเป็นเรื่องหนึ่ง

การเพิ่มผลิตภาพแรงงานเป็นอีกเรื่องหนึ่ง

การส่งเสริมผู้สูงอายุให้ทำงานได้ตามความสมัครใจเป็นอีกเรื่องหนึ่ง

การพัฒนาระบบดูแลผู้สูงอายุเป็นอีกเรื่องหนึ่ง

การสร้างระบบบำนาญและการออมระยะยาวก็เป็นอีกเรื่องหนึ่ง

ทั้งหมดต้องทำไปพร้อมกัน

เพราะต่อให้รัฐบาลสนับสนุนให้คนมีลูกมากขึ้น เด็กที่เกิดวันนี้ก็ยังต้องใช้เวลาอีกประมาณ 20 ปีจึงจะเข้าสู่ตลาดแรงงานอย่างเต็มที่

ดังนั้น ในช่วงระหว่างทาง ประเทศไทยยังต้องรับมือกับกำลังแรงงานที่ลดลงอยู่ดี

สิ่งที่ทำได้ทันทีคือทำให้แรงงานที่มีอยู่มีคุณภาพมากขึ้น

ส่งเสริมให้คนสูงอายุที่ยังมีศักยภาพสามารถทำงานต่อได้

สร้างงานที่เหมาะสมกับวัย

ลดอุปสรรคในการทำงานของผู้หญิงและผู้ดูแลครอบครัว

เพิ่มการใช้เทคโนโลยี

และสร้างระบบดูแลผู้สูงอายุที่ไม่โยนภาระทั้งหมดให้กับลูกหลาน

ที่สำคัญ ต้องทำให้คนวัยทำงาน “ทำงานแล้วมีเงินเหลือ”

ผู้เขียนคิดว่าประเด็นนี้สำคัญมาก

เพราะต่อให้เราพูดเรื่องการออมมากเพียงใด หากรายได้ของคนทำงานไม่เพียงพอกับค่าครองชีพ การออมก็เป็นเรื่องยาก

คนวัยทำงานจำนวนหนึ่งไม่ได้ไม่อยากเก็บเงิน

แต่รายได้ถูกแบ่งออกไปกับค่าอาหาร ค่าเดินทาง ค่าที่อยู่อาศัย ค่าครองชีพ ค่าเล่าเรียนลูก หนี้สิน และการดูแลพ่อแม่

เมื่อหักทุกอย่างแล้ว เงินเหลืออาจไม่มาก

ดังนั้น การรับมือสังคมสูงวัยจึงไม่ควรโยนความรับผิดชอบให้ประชาชนเพียงฝ่ายเดียวว่า “ต้องออมเงิน”

แต่ต้องทำให้เศรษฐกิจสร้างงานที่มีคุณภาพและรายได้ที่สอดคล้องกับค่าครองชีพด้วย

เพราะถ้าคนวัยทำงานวันนี้ยังตั้งหลักไม่ได้ จะให้พวกเขาเตรียมเงินไว้สำหรับวัยเกษียณหลายสิบปีข้างหน้าก็เป็นเรื่องยาก

อีกเรื่องที่ต้องพูดตรง ๆ คือ “หนี้”

สังคมสูงวัยกับปัญหาหนี้ครัวเรือนสามารถซ้อนทับกันได้

คนวัยทำงานที่มีหนี้สูง ย่อมมีพื้นที่ในการออมน้อยลง

เมื่อรายได้ส่วนใหญ่ต้องนำไปชำระหนี้ การเตรียมเงินเพื่อเกษียณหรือดูแลพ่อแม่ก็ยิ่งยาก

เพราะฉะนั้น คนวัยทำงานในยุคนี้อาจต้องให้ความสำคัญกับการลดหนี้ควบคู่ไปกับการออม

ไม่ใช่แค่หาเงินเพิ่ม

แต่ต้องรู้ด้วยว่าเงินที่หามาได้กำลังไหลออกไปทางไหน

ผู้เขียนเห็นว่า “ความมั่นคงทางการเงิน” ในสังคมสูงวัยไม่ใช่เรื่องของการมีเงินเดือนสูงเพียงอย่างเดียว

แต่คือการมีรายได้ที่พอเหมาะ มีหนี้ที่ควบคุมได้ มีเงินสำรอง และมีทรัพย์สินหรือแหล่งรายได้สำหรับช่วงที่ไม่สามารถทำงานเต็มเวลาได้

สังคมสูงวัยไม่ได้มีแต่ด้านลบ

แม้เรื่องทั้งหมดที่พูดมาจะดูน่าหนักใจ แต่ผู้เขียนคิดว่าเราไม่ควรมองสังคมสูงวัยเป็นวิกฤตเพียงด้านเดียว

เพราะผู้สูงอายุจำนวนมากคือผู้บริโภคกลุ่มใหญ่

เมื่อมีคนสูงอายุมากขึ้น ความต้องการสินค้าและบริการที่ตอบโจทย์คนกลุ่มนี้ก็จะเพิ่มขึ้นตามไปด้วย

ไม่ว่าจะเป็นอาหารเพื่อสุขภาพ บ้านที่เหมาะกับผู้สูงอายุ อุปกรณ์ช่วยเหลือ เทคโนโลยีด้านสุขภาพ การเดินทาง การท่องเที่ยว การดูแลที่บ้าน รวมถึงบริการด้านการเงิน

สภาพัฒน์เองมองว่า “เศรษฐกิจสูงวัย” หรือ Silver Economy เป็นโอกาสในการพัฒนาสินค้าและบริการสำหรับผู้สูงอายุ ขณะเดียวกันประสบการณ์และความรู้ของผู้สูงอายุก็สามารถสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจและสังคมได้

ดังนั้น คนรุ่นใหม่อาจไม่ได้มีเพียงหน้าที่ดูแลผู้สูงอายุ

แต่สามารถสร้างธุรกิจจากความต้องการของสังคมสูงวัยได้ด้วย

คนที่มองเห็นตลาดก่อน อาจเป็นคนที่ได้ประโยชน์จากการเปลี่ยนแปลงนี้

ผู้เขียนมองว่า อนาคตอาจไม่ใช่ “คนแก่กับคนหนุ่ม” แต่เป็นการทำงานร่วมกันหลายวัย

ในอดีตเราอาจแบ่งคนตามอายุ

วัยเด็ก

วัยทำงาน

วัยเกษียณ

แต่ในอนาคตเส้นแบ่งเหล่านี้อาจไม่ชัดเจนเหมือนเดิม

คนอายุ 60 ปีบางคนยังแข็งแรงและทำงานได้

คนอายุ 70 ปีบางคนยังเป็นเจ้าของกิจการ

คนอายุ 40 ปีบางคนอาจต้องเปลี่ยนอาชีพหลายครั้ง

คนอายุ 25 ปีบางคนอาจทำงานร่วมกับคนอายุ 65 ปี

นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมสถานที่ทำงานในอนาคตต้องเรียนรู้ที่จะบริหารคนหลายวัย

คนรุ่นเก่ามีประสบการณ์

คนรุ่นกลางมีประสบการณ์และความเข้าใจตลาด

คนรุ่นใหม่มีทักษะด้านเทคโนโลยีและวิธีคิดใหม่ ๆ

หากนำข้อดีของแต่ละวัยมาทำงานร่วมกันได้ สังคมสูงวัยอาจกลายเป็นโอกาสมากกว่าภาระ

แล้วคนอายุ 50+ ควรเตรียมตัวอย่างไร?

ผู้เขียนคิดว่าคนวัย 50 ปีขึ้นไปอาจต้องคิดเรื่องนี้อย่างจริงจังเป็นพิเศษ

เพราะอยู่ในช่วงที่เหลือเวลาในการทำงานอีกไม่มากนัก แต่ยังมีโอกาสวางแผนได้

สิ่งที่ควรทำไม่ใช่การกลัวอนาคต

แต่คือการประเมินตัวเอง

มีหนี้เท่าไร

มีเงินออมเท่าไร

มีบ้านหรือทรัพย์สินหรือไม่

หากไม่มีเงินเดือนแล้วจะมีรายได้จากอะไร

สุขภาพและความสามารถในการทำงานเป็นอย่างไร

มีทักษะอะไรที่สามารถนำไปหารายได้หลังเกษียณ

มีคนในครอบครัวที่ต้องดูแลหรือไม่

และที่สำคัญที่สุดคือ หากต้องใช้ชีวิตอีก 20 ปีหลังเกษียณ เรามีแผนอย่างไร

คำถามเหล่านี้อาจดูจริงจัง แต่ยิ่งถามเร็วเท่าไรก็ยิ่งมีเวลาปรับตัว

ส่วนคนวัย 30-40 ปี ยิ่งไม่ควรรอ

ผู้เขียนมองว่าคนวัย 30-40 ปีคือกลุ่มที่ต้องเริ่มวางแผนอย่างจริงจังที่สุด

เพราะเป็นวัยที่มักมีภาระพร้อมกันหลายด้าน

กำลังสร้างครอบครัว

ผ่อนบ้าน

ผ่อนรถ

เลี้ยงลูก

ดูแลพ่อแม่

และต้องสร้างความมั่นคงให้ตัวเอง

ถ้าไม่วางแผน วันนี้อาจรู้สึกว่า “ยังมีเวลา”

แต่เวลาเดินเร็วกว่าที่คิด

อีก 10 ปี อายุ 40 กลายเป็น 50

อีก 20 ปี อายุ 50 กลายเป็น 60

ในช่วงเดียวกันนั้น พ่อแม่ก็แก่ขึ้น ลูกก็โตขึ้น และตัวเราก็เข้าสู่วัยที่รายได้อาจไม่ได้เพิ่มขึ้นเร็วเหมือนเดิม

ดังนั้น สิ่งที่ดีที่สุดอาจไม่ใช่การรอให้พร้อม

แต่คือการเริ่มจากสิ่งที่ทำได้ในวันนี้

ผู้เขียนมองว่า “สังคมสูงวัย” คือบททดสอบครั้งใหญ่ของประเทศไทย

ประเทศไทยไม่ได้กำลังเจอเพียงปัญหาว่าจะดูแลคนสูงอายุอย่างไร

แต่กำลังเจอคำถามที่ใหญ่กว่านั้นว่า

เราจะทำอย่างไรให้คนจำนวนไม่มากสามารถสร้างเศรษฐกิจที่มีคุณภาพได้

เราจะทำอย่างไรให้คนวัยทำงานมีรายได้เพียงพอที่จะดูแลทั้งตัวเองและครอบครัว

เราจะทำอย่างไรให้ผู้สูงอายุที่ยังมีศักยภาพสามารถทำงานต่อได้โดยไม่ถูกเลือกปฏิบัติ

เราจะทำอย่างไรให้คนที่ต้องดูแลผู้สูงอายุไม่ต้องออกจากตลาดแรงงาน

เราจะทำอย่างไรให้เทคโนโลยีเข้ามาช่วยลดภาระของคน ไม่ใช่เพิ่มความเหลื่อมล้ำ

และเราจะทำอย่างไรให้คนรุ่นใหม่มีโอกาสสร้างครอบครัว หากพวกเขาต้องการมีลูก

ทั้งหมดนี้เกี่ยวข้องกันเป็นห่วงโซ่เดียว

ถ้าจัดการเรื่องหนึ่งโดยไม่มองอีกเรื่องหนึ่ง ปัญหาอาจย้ายจากจุดหนึ่งไปอีกจุดหนึ่งเท่านั้น

ถึงที่สุดแล้ว คนวัยทำงานอาจต้องเปลี่ยนจาก “ทำงานเพื่ออยู่” เป็น “วางแผนชีวิตให้ทำงานได้นาน”

ผู้เขียนไม่ได้หมายความว่าเราต้องทำงานจนแก่ตาย

แต่หมายถึงการเตรียมตัวให้ตัวเองยังมีทางเลือก

ถ้าสุขภาพดีและอยากทำงาน ก็มีงานที่เหมาะสม

ถ้าอยากพัก ก็มีเงินเพียงพอ

ถ้าต้องดูแลพ่อแม่ ก็มีระบบช่วยเหลือ

ถ้าตกงานตอนอายุ 55 ปี ก็ยังมีทักษะที่สามารถหารายได้ใหม่ได้

และถ้าอายุ 70 ปีแล้วไม่อยากทำงาน ก็ยังสามารถใช้ชีวิตอย่างมีศักดิ์ศรีได้

นี่ต่างหากคือเป้าหมายที่ผู้เขียนคิดว่าสังคมสูงวัยควรพาเราไปถึง

ไม่ใช่สังคมที่คนแก่ต้องพึ่งลูกหลานทั้งหมด

และไม่ใช่สังคมที่คนวัยทำงานต้องแบกทุกอย่างไว้บนบ่า

แต่เป็นสังคมที่คนแต่ละวัยสามารถพึ่งพากันอย่างเหมาะสม

ในมุมมองของผู้เขียนเห็นว่า เราไม่ควรกลัว “คนแก่เพิ่มขึ้น” แต่ควรกลัว “ประเทศที่เตรียมตัวไม่ทัน”

ประเทศไทยกำลังแก่ขึ้นจริง

ตัวเลขไม่ได้โกหก

ผู้สูงอายุเพิ่มขึ้น

เด็กเกิดน้อยลง

ประชากรวัยทำงานมีแนวโน้มลดลง

และประเทศไทยกำลังมุ่งหน้าไปสู่สังคมสูงวัยระดับสุดยอดในปี 2576 ตามการประเมินของสภาพัฒน์

แต่สิ่งที่น่ากลัวกว่าตัวเลขเหล่านี้คือ หากเรารู้ว่ามันกำลังจะเกิดขึ้น แต่กลับไม่เตรียมตัว

ผู้เขียนจึงคิดว่า เรื่องสังคมสูงวัยไม่ควรถูกพูดถึงเฉพาะวันที่มีข่าวเบี้ยยังชีพ ข่าวโรงพยาบาล หรือข่าวคนสูงอายุเพิ่มขึ้น

แต่ควรถูกนำมาคุยกันตั้งแต่ในบ้าน

ในโรงเรียน

ในสถานที่ทำงาน

ในบริษัท

ในชุมชน

และในระดับนโยบายประเทศ

เพราะคนที่กำลังจะได้รับผลกระทบไม่ใช่แค่คนอายุ 60 ปีขึ้นไป

แต่คือคนอายุ 20 ปี 30 ปี 40 ปี และ 50 ปีในวันนี้ด้วย

วันหนึ่งคนวัยทำงานทุกคนจะกลายเป็นผู้สูงอายุ

คำถามจึงไม่ใช่ว่า “ประเทศไทยจะมีคนแก่เยอะขึ้นหรือไม่”

เพราะคำตอบชัดเจนแล้วว่า เยอะขึ้นแน่นอน

คำถามที่สำคัญกว่าคือ

เมื่อวันนั้นมาถึง เราจะเป็นผู้สูงอายุที่มีหลักประกัน หรือเป็นผู้สูงอายุที่ต้องพึ่งพาลูกหลาน?

และในทางกลับกัน

ลูกหลานของเราจะต้องแบกภาระมากเพียงใด เพื่อดูแลคนรุ่นก่อน ในวันที่ตัวเขาเองก็ต้องดิ้นรนสร้างชีวิตของตัวเอง?

นี่คือคำถามที่คนไทยทุกวัยควรเริ่มคิดตั้งแต่วันนี้

เพราะสังคมสูงวัยไม่ได้เกิดขึ้นในวันที่คนคนหนึ่งมีอายุครบ 60 ปี

แต่มันเริ่มตั้งแต่วันที่โครงสร้างประชากรเปลี่ยน และเริ่มส่งผลต่อการทำงาน รายได้ การออม ครอบครัว สุขภาพ และเศรษฐกิจของประเทศ

ผู้เขียนจึงอยากฝากข้อคิดไว้ว่า

อย่ารอให้ถึงวันเกษียณแล้วค่อยถามว่ามีเงินพอหรือไม่

เพราะการเตรียมตัวสำหรับวัยสูงอายุ ไม่ได้เริ่มต้นตอนอายุ 60 ปี

แต่มันเริ่มต้นตั้งแต่วันที่เรายังมีแรงทำงาน มีรายได้ และยังมีเวลาพอที่จะเปลี่ยนแปลงชีวิตของตัวเอง

ประเทศไทยกำลังเดินเข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างชัดเจน

และคนวัยทำงานวันนี้ก็คือคนที่จะต้องเดินไปกับมัน

คำถามจึงไม่ใช่เพียงว่า “รัฐบาลจะดูแลผู้สูงอายุอย่างไร”

แต่เป็นคำถามว่า

เราจะสร้างประเทศไทยแบบไหน ให้คนทุกวัยอยู่ร่วมกันได้โดยไม่ต้องมีใครแบกใครจนหลังหัก

เพราะถ้าประเทศไทยทำเรื่องนี้ได้สำเร็จ สังคมสูงวัยก็อาจไม่ใช่จุดจบของเศรษฐกิจไทย

แต่อาจเป็นจุดเริ่มต้นของสังคมรูปแบบใหม่ ที่ให้คุณค่ากับคนทุกวัยมากกว่าเดิม

และในวันที่ประเทศไทยมีคนแก่เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ สิ่งที่เราควรสร้างให้เพิ่มขึ้นตามไปด้วย ไม่ใช่เพียงจำนวนโรงพยาบาลหรือสถานดูแลผู้สูงอายุ

แต่คือ รายได้ คุณภาพงาน เงินออม ผลิตภาพ เทคโนโลยี และระบบดูแลที่ทำให้คนทุกวัยสามารถใช้ชีวิตได้อย่างมีศักดิ์ศรี

เพราะสุดท้ายแล้ว ไม่มีใครหนีความแก่ได้

คนวัยทำงานวันนี้ก็จะเป็นผู้สูงอายุในวันหนึ่ง

และผู้สูงอายุในวันนี้ ก็เคยเป็นคนวัยทำงานที่สร้างประเทศมาก่อน

ถ้าเรามองเห็นความเชื่อมโยงตรงนี้ สังคมสูงวัยก็จะไม่ใช่เรื่องของ “เขา” หรือ “คนรุ่นพ่อแม่”

แต่มันคือเรื่องของ พวกเราทุกคน

และเป็นเรื่องที่ควรเริ่มลงมือเตรียมตัวตั้งแต่วันนี้ ก่อนที่คำว่า “วันหนึ่ง” จะกลายเป็น “สายเกินไป”

 

หมายเหตุ: ตัวเลขในบทความนี้เลือกใช้ข้อมูลจากหน่วยงานภาครัฐและองค์กรระหว่างประเทศเป็นหลัก และแยกปีของข้อมูลอย่างชัดเจน เพื่อไม่ให้นำตัวเลขคนละปีมาเปรียบเทียบกันโดยไม่ระบุที่มา

 

แหล่งที่มาของข้อมูล :

• สำนักงานสถิติแห่งชาติ รายงานสถิติแห่งประเทศไทย 2568 — ข้อมูลโครงสร้างประชากรปี 2563-2567 โดยระบุสัดส่วนประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไปเพิ่มเป็นร้อยละ 20.8 ในปี 2567 และวัยแรงงานอายุ 15-59 ปีอยู่ที่ร้อยละ 64.0
• สำนักงานสถิติแห่งชาติ เครื่องชี้ภาวะสังคม 2568 — ข้อมูลจำนวนประชากรตามกลุ่มอายุ โดยปี 2567 มีประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไปประมาณ 13.68 ล้านคน และวัย 15-59 ปีประมาณ 42.10 ล้านคน
• สำนักงานสถิติแห่งชาติ รายงานการทำงานของผู้สูงอายุในประเทศไทย พ.ศ. 2568 — ระบุว่าปี 2568 มีผู้สูงอายุประมาณ 14.68 ล้านคน หรือร้อยละ 20.9 ของประชากร และมีผู้สูงอายุที่ทำงานประมาณ 5.41 ล้านคน
• สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ — ข้อมูลสถานการณ์ประเทศไทยเข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์ในปี 2567 และคาดว่าจะเข้าสู่สังคมสูงวัยระดับสุดยอดในปี 2576
• สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ — รายงานสถานการณ์ความเหลื่อมล้ำของประเทศไทย ปี 2567 ซึ่งกล่าวถึงประเด็นการขยายอายุเกษียณและความแตกต่างของลักษณะงาน รวมถึงความเสี่ยงด้านความเป็นธรรมต่อแรงงาน
• ธนาคารแห่งประเทศไทย — บทวิเคราะห์ผลกระทบของสังคมสูงอายุต่อโครงสร้างแรงงานและผลิตภาพ รวมถึงความจำเป็นในการใช้เทคโนโลยีและยกระดับทักษะแรงงาน
• ธนาคารแห่งประเทศไทย — ข้อมูลตลาดแรงงานล่าสุดที่เผยแพร่ในปี 2569 ซึ่งแสดงจำนวนกำลังแรงงานและผู้มีงานทำของไทยในปี 2569
• ธนาคารโลก — รายงาน Aging and the Labor Market in Thailand ซึ่งประเมินแนวโน้มการลดลงของประชากรวัยทำงานและกำลังแรงงานไทยในระยะยาว
• กองทุนประชากรแห่งสหประชาชาติ ประจำประเทศไทย (UNFPA Thailand) — Policy Brief ปี 2569 ระบุว่าประเทศไทยกำลังเผชิญการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากรอย่างรวดเร็ว โดยประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไปมีสัดส่วนมากกว่าร้อยละ 20 และอัตราเจริญพันธุ์อยู่ในระดับต่ำ
• สำนักงานสถิติแห่งชาติ — ข้อมูลประชากรจากการทะเบียนและสถิติการเกิด-ตายปี 2567 ซึ่งระบุว่ามีเด็กเกิด 462,240 คน และเสียชีวิต 571,646 คน