โฮเมอร์มีตัวตนจริงหรือเป็นชื่อที่เล่าต่อกันมา

ชื่อของโฮเมอร์มักโผล่มาพร้อมมหากาพย์กรีกสองเรื่องใหญ่ คือ อีเลียด และ โอดิสซีย์ ภาพจำที่ติดหัวกันมานานคือกวีชราตาบอด ผู้ขับร้องเรื่องสงครามกรุงทรอยและการเดินทางกลับบ้านอันยาวนานของวีรบุรุษ แต่พอขยับเข้าไปดูหลักฐานจริง ๆ ภาพของชายคนนี้กลับพร่าเสียยิ่งกว่าหมึกบนกระดาษเก่า ไม่มีวันเกิดที่ยืนยันได้ ไม่มีบ้านเกิดที่ตกลงตรงกัน ไม่มีบันทึกร่วมสมัยที่ชี้ชัดว่าเคยพบกวีชื่อโฮเมอร์ ไม่มีแม้แต่รายละเอียดส่วนตัวที่จับต้องได้จริง

เรื่องตาบอดที่เล่ากันจนกลายเป็นภาพจำก็ยังเป็นเพียงเรื่องเล่าจากยุคหลัง คนที่ถูกยกให้เป็นนักกวีผู้ยิ่งใหญ่ที่สุดคนหนึ่งของโลก จึงอาจเป็นบุคคลจริง เป็นชื่อเรียกของกลุ่มนักขับลำนำ หรือเป็นสัญลักษณ์ที่คนรุ่นหลังวางไว้เหนือผลงานชิ้นมหึมาก็ได้ ความคลุมเครือนี้มีชื่อเรียกในวงวิชาการว่า ปัญหาโฮเมอร์ เป็นข้อถกเถียงที่ลากยาวมาหลายร้อยปี

เพราะอีเลียดกับโอดิสซีย์ไม่ได้เหมือนหนังสือที่มีนักเขียนนั่งลงหน้าโต๊ะ แล้วเขียนต้นฉบับจบเป็นเล่มตั้งแต่แรก ทั้งสองเรื่องเติบโตในสังคมที่การเล่าปากต่อปากทรงพลังมาก นักขับลำนำเดินทางจากเมืองหนึ่งไปอีกเมืองหนึ่ง จำท่อนกลอนยาวเหยียด ขับร้องในงานเลี้ยง งานพิธี และต่อหน้าผู้มีอำนาจ ในโลกแบบนั้น เรื่องเล่าไม่ได้แข็งตัวเหมือนข้อความบนหน้ากระดาษ นักขับแต่ละคนอาจเติมฉาก ตัดตอน ปรับคำให้เข้ากับจังหวะดนตรี หรือขยายวีรกรรมของตัวละครให้คนฟังในคืนนั้นสะใจขึ้น เรื่องเดียวกันจึงอาจมีหลายสำนวน หลายท่อน และหลายความทรงจำ ก่อนรวมตัวจนกลายเป็นมหากาพย์ที่เรารู้จักในเวลาต่อมา

จุดแข็งของข้อสงสัยนี้อยู่ในภาษาของบทกวี อีเลียดและโอดิสซีย์ใช้ภาษากรีกแบบผสม มีร่องรอยคำและรูปประโยคจากหลายยุคหลายถิ่น ปะปนกันจนคล้ายผ้าทอผืนใหญ่ที่ใช้เส้นด้ายคนละสี นักวิชาการบางกลุ่มจึงมองว่ามันสะท้อนประเพณีการขับลำนำอันยาวนาน ไม่ใช่งานที่เกิดจากมือคนเดียวในคราวเดียว แต่การมีร่องรอยหลายชั้นไม่ได้พิสูจน์ว่าโฮเมอร์เป็นคนสมมติ เพราะกวีผู้มีตัวตนจริงก็อาจหยิบท่อนเล่าดั้งเดิมมาร้อยเรียงใหม่ได้เช่นกัน

ภาพที่เป็นไปได้อีกแบบคือ เคยมีกวีฝีมือสูงคนหนึ่งนำเรื่องเล่ากระจัดกระจายมาจัดวางเป็นโครงใหญ่ ทำให้สงครามของอคิลลีสและการกลับบ้านของโอดิสซีอุสมีน้ำหนัก มีจังหวะ และมีอารมณ์ต่อเนื่องอย่างที่งานเล่าธรรมดาทำได้ยาก ชื่อโฮเมอร์เองก็พาเรื่องไปไกลกว่าเดิม บางแนวคิดเชื่อมโยงชื่อนี้กับคำกรีกที่เกี่ยวกับเชลย

บางแนวคิดโยงเข้ากับความตาบอด ขณะเดียวกันก็มีตำนานว่าที่เกาะคีออสเคยมีกลุ่มนักขับลำนำเรียกตนว่าโฮเมอริดี หรือบุตรแห่งโฮเมอร์ ชื่อนี้อาจหมายถึงเชื้อสายจริง อาจเป็นสำนักศิลปะ หรืออาจเป็นชื่อที่ใช้สร้างความน่าเชื่อถือให้กลุ่มนักเล่าเรื่องก็ยังไม่มีข้อยุติ ที่น่าสนใจกว่าการตามหาหน้าตาของโฮเมอร์ คือการเห็นว่าสังคมยุคนั้นสร้างความทรงจำร่วมกันอย่างไร ทุกวันนี้เวลาเห็นชื่อบนปกหนังสือ เรามักนึกถึงเจ้าของลิขสิทธิ์คนเดียว มีภาพถ่าย มีประวัติ และมีต้นฉบับเก็บอยู่ในหอจดหมายเหตุ แต่โลกกรีกโบราณก่อนงานเขียนแพร่หลายไม่ได้ทำงานแบบนั้น เรื่องเล่าสำคัญอาจเป็นสมบัติของการแสดง การจดจำ และการส่งต่อจากปากคนหนึ่งไปยังอีกคนหนึ่ง

เมื่อบทกวีเริ่มถูกบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร เรื่องที่เคยไหลเปลี่ยนไปตามผู้ขับร้องก็เริ่มมีรูปร่างคงที่ขึ้น กระนั้น ต้นฉบับที่หลงเหลือมาถึงยุคหลังผ่านการคัดลอกมานับไม่ถ้วน แต่ละยุคยังมีนักบรรณาธิการ นักไวยากรณ์ และนักปราชญ์ช่วยเทียบข้อความ จัดท่อน และถกกันว่าบรรทัดไหนควรอยู่ตรงไหน สิ่งที่อ่านกันวันนี้จึงเป็นผลจากการส่งต่ออันยาวนาน ไม่ใช่กระดาษแผ่นเดียวจากมือกวีในศตวรรษที่แปดก่อนคริสตกาล บางครั้งคนอ่านรู้สึกว่าความไม่แน่นอนทำให้ผลงานเสียความขลัง แต่กับโฮเมอร์กลับเกิดผลตรงข้าม ยิ่งไม่มีประวัติที่จับได้แน่นเท่าไร

มหากาพย์สองเรื่องก็ยิ่งดูเหมือนโผล่ขึ้นมาจากหมอกของอดีต ราวกับเสียงหลายชั่วอายุคนค่อย ๆ หลอมรวมเป็นเสียงเดียว แล้วทิ้งไว้ให้โลกจำด้วยชื่อเพียงชื่อเดียว อีเลียดไม่ได้เล่าเพียงการรบ มันมองความโกรธ ความสูญเสีย เกียรติยศ และราคาที่มนุษย์ต้องจ่ายเมื่อศักดิ์ศรีชนกัน ส่วนโอดิสซีย์พาไปเจอความคิดถึงบ้าน ความเจ้าเล่ห์ ความอดทน และความเหนื่อยล้าของคนที่อยากกลับไปหาครอบครัว เรื่องเหล่านี้ยังแตะใจคนอ่านได้แม้เวลาจะผ่านไปเกือบสามพันปี นั่นทำให้ชื่อโฮเมอร์ไม่ใช่แค่ป้ายบอกผู้ประพันธ์ แต่กลายเป็นประตูบานหนึ่งสู่รากของวรรณกรรมตะวันตก

จึงไม่มีเหตุผลจะฟันธงว่าโฮเมอร์ต้องเป็นชายชราตาบอดคนเดียวตามรูปปั้นที่คุ้นตา และก็ยังไม่มีหลักฐานหนักพอจะตัดชื่อโฮเมอร์ทิ้งว่าเป็นเพียงเรื่องแต่งล้วน ๆ ทางเลือกที่ซื่อตรงกับหลักฐานที่สุดคือยอมรับว่าช่องว่างยังอยู่ตรงนั้น พร้อมมองงานเขียนผ่านความซับซ้อนของยุคสมัย บางทีโฮเมอร์อาจเคยมีชีวิต เดินทาง ฟังนักขับรุ่นก่อน แล้วใช้พรสวรรค์เปลี่ยนเศษเรื่องเล่าให้กลายเป็นมหากาพย์ บางทีชื่อนี้อาจเป็นร่มผืนใหญ่ที่กางคลุมคนเล่าเรื่องหลายรุ่น

ไม่ว่าทางใดจะใกล้ความจริงกว่า อีเลียดและโอดิสซีย์ก็ยังยืนอยู่ได้ด้วยตัวเอง และปริศนาของชื่อผู้แต่งก็ทำให้การอ่านสองเรื่องนี้สนุกขึ้นอีกชั้นหนึ่ง สิ่งที่หลงเหลือจึงไม่ใช่ใบหน้าที่พิสูจน์ได้ หากเป็นเสียงของเรื่องเล่า เสียงที่รอดจากงานเลี้ยงริมทะเล จากความทรงจำของนักขับลำนำ จากมือคนคัดลอก และจากนักอ่านรุ่นแล้วรุ่นเล่า ชื่อโฮเมอร์อาจพร่าเลือน แต่โลกในบทกวีกลับชัดเจนเสียจนยังดึงคนให้เดินเข้าไปฟังอยู่เสมอ