ชามตราไก่ลำปางกำลังถูกสินค้าจีนตีตลาด? เกิดอะไรขึ้นกับเซรามิกไทย

ถ้าพูดถึงลำปาง หลายคนน่าจะนึกถึงรถม้า วัดเก่า และของขึ้นชื่ออย่าง “ชามตราไก่” ชามใบกลม ๆ ที่มีไก่ ดอกไม้ และใบไม้อยู่ด้านใน อาจดูเป็นของธรรมดาที่พบได้ตามร้านอาหารหรือร้านขายของฝาก แต่เบื้องหลังชามหนึ่งใบกลับมีทั้งโรงงาน คนงาน ช่างฝีมือ และอุตสาหกรรมเซรามิกของจังหวัดอยู่ด้วย

วันนี้ชามตราไก่กำลังเจอกับโจทย์ที่หนักขึ้น เพราะตลาดเซรามิกไทยต้องแข่งขันกับสินค้าราคาถูกจากต่างประเทศ โดยเฉพาะสินค้าจากจีน

ลองนึกภาพชามสองใบวางอยู่บนชั้น ใบหนึ่งราคา 10 บาท อีกใบราคา 20 บาท รูปร่างหน้าตาใกล้เคียงกัน สำหรับคนซื้อ ความแตกต่างอาจดูไม่มากไปกว่าการเลือกว่าจะจ่ายเพิ่มอีก 10 บาทหรือไม่ แต่สำหรับโรงงาน ความแตกต่างตรงนั้นสะท้อนต้นทุนที่อยู่เบื้องหลังทั้งหมด ตั้งแต่วัตถุดิบ ค่าแรง ค่าไฟในการเผา ไปจนถึงการขนส่ง

ผู้ประกอบการเซรามิกลำปางระบุว่าสินค้าจากจีนบางประเภทสามารถทำราคาได้ต่ำกว่าสินค้าที่ผลิตในไทยอย่างมาก ทำให้ผู้ผลิตในพื้นที่ต้องเผชิญการแข่งขันที่หนักขึ้น โดยเฉพาะตลาดที่ผู้บริโภคให้ความสำคัญกับราคาเป็นหลัก

ปัญหาคือโรงงานไทยไม่ได้สามารถลดต้นทุนลงได้ง่าย ๆ เพราะเซรามิกต้องใช้พลังงานสูงในการผลิต และชามบางประเภทก็ยังต้องอาศัยแรงงานคนในหลายขั้นตอน โดยเฉพาะการตกแต่งและวาดลวดลาย

ชามหนึ่งใบจึงไม่ได้เกิดขึ้นจากเครื่องจักรเพียงอย่างเดียว

มันมีคนอยู่ข้างหลังด้วย

มีคนเตรียมดิน มีคนขึ้นรูป มีคนเผา มีคนเคลือบ และมีคนที่ต้องใช้สายตาและประสบการณ์ตรวจดูว่าชิ้นงานที่ออกมาสมบูรณ์หรือไม่

โดยเฉพาะชามไก่ลำปางที่มีเรื่องราวเฉพาะตัว เพราะได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นสินค้า GI หรือสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ ซึ่งหมายความว่าชื่อ “ชามไก่ลำปาง” ไม่ได้หมายถึงชามที่มีรูปไก่อยู่ด้านในเท่านั้น แต่ต้องผลิตในพื้นที่ตามเงื่อนไขที่กำหนด และมีลักษณะกับกระบวนการผลิตตามมาตรฐานของสินค้า GI

ลวดลายที่หลายคนจำได้ก็ไม่ได้เกิดขึ้นแบบสุ่ม มีทั้งไก่ ดอกโบตั๋น และต้นกล้วย รวมถึงขั้นตอนการวาดลวดลายด้วยมือ

นี่จึงทำให้ชามสองใบที่หน้าตาคล้ายกัน อาจมีเรื่องราวเบื้องหลังต่างกันมาก

แต่ในวันที่สินค้าราคาถูกเข้าถึงคนซื้อได้ง่ายขึ้นผ่านร้านค้าและช่องทางออนไลน์ ผู้ผลิตไทยก็ต้องเจอกับคำถามที่ตอบยากขึ้นเรื่อย ๆ

ถ้าของสองชิ้นดูคล้ายกัน แล้วชิ้นหนึ่งถูกกว่า คนจะเลือกอะไร?

นี่คือปัญหาที่ไม่ได้เกิดเฉพาะกับชามตราไก่ แต่เป็นโจทย์ใหญ่ของผู้ผลิตไทยหลายประเภท

และสถานการณ์ของเซรามิกลำปางก็น่าเป็นห่วง เพราะข้อมูลล่าสุดจากภาคอุตสาหกรรมระบุว่าผู้ประกอบการจำนวนมากได้รับผลกระทบ บางรายต้องลดกำลังการผลิต ขณะที่บางรายต้องหยุดกิจการไปแล้ว

เมื่อโรงงานผลิตน้อยลง ผลกระทบก็ไม่ได้หยุดอยู่ที่เจ้าของโรงงาน

คนงานก็ได้รับผลกระทบ

ช่างฝีมือก็มีงานน้อยลง

คนรุ่นใหม่ก็อาจไม่อยากเข้ามาทำงานในอุตสาหกรรมที่มองว่าอนาคตไม่แน่นอน

และนี่อาจเป็นเรื่องที่น่าคิดที่สุด

เพราะเซรามิกไม่ได้มีแค่ดินกับเตาเผา

มันมี “ความรู้” ของคนอยู่ด้วย

คนที่รู้ว่าดินแบบไหนเหมาะกับงานชนิดใด คนที่รู้ว่าต้องเผาอย่างไร คนที่รู้ว่าชิ้นงานแบบไหนมีโอกาสแตกร้าว และคนที่สามารถวาดลวดลายลงบนชามได้โดยไม่ต้องพึ่งเครื่องจักร

ความรู้เหล่านี้ใช้เวลาหลายปีในการฝึก

ถ้าวันหนึ่งคนเหล่านี้เลิกทำงาน ความรู้บางส่วนก็อาจหายไปพร้อมกัน

ดังนั้น การบอกว่าชามตราไก่กำลังเจอปัญหาเพราะ “สินค้าจีน” เพียงอย่างเดียวอาจง่ายเกินไป เพราะผู้ผลิตไทยยังต้องรับมือกับเศรษฐกิจ คำสั่งซื้อที่ลดลง ต้นทุนพลังงาน และการแข่งขันในตลาดที่รุนแรงขึ้นด้วย

โจทย์จริงจึงไม่ได้มีแค่การทำอย่างไรให้ชามขายได้

แต่คือ ทำอย่างไรให้ชามที่ผลิตในไทยยังมีคุณค่ามากพอที่คนจะเลือกซื้อ แม้จะมีของราคาถูกกว่าอยู่ข้าง ๆ

บางทีคำตอบอาจไม่ได้อยู่ที่การพยายามทำให้ชามไทยถูกที่สุด

แต่อาจอยู่ที่การทำให้คนเห็นว่า ชามหนึ่งใบไม่ได้มีแค่ราคาบนป้าย

มันมีแหล่งกำเนิด มีฝีมือ มีคนทำ และมีเรื่องราวของพื้นที่ที่ผลิตมันขึ้นมา

เพราะถ้าวันหนึ่งชามตราไก่ยังมีขายอยู่ แต่โรงงานที่เคยผลิตมันลดลงเรื่อย ๆ ช่างฝีมือหายไป และคนรุ่นใหม่ไม่เข้ามาสานต่อ สิ่งที่เราสูญเสียอาจไม่ใช่แค่ชามใบหนึ่ง

แต่อาจเป็นความรู้ทั้งชุดที่เคยถูกส่งต่อกันมาหลายรุ่น

สุดท้ายแล้ว ศึกของชามตราไก่อาจไม่ได้เป็นเพียงเรื่อง ของไทยแพ้ของจีนหรือของใครถูกกว่าใคร

แต่มันกำลังตั้งคำถามกับสินค้าท้องถิ่นไทยอีกหลายอย่างว่า

ในวันที่โลกเต็มไปด้วยของที่ถูกและผลิตได้เร็วขึ้น เราจะทำอย่างไรให้คนยังเห็นคุณค่าของของที่ใช้เวลาในการทำมากกว่า

เพราะบางครั้ง สิ่งที่อยู่บนชั้นวางอาจเป็นเพียงชามหนึ่งใบ

แต่สิ่งที่อยู่ข้างในนั้น อาจเป็นทั้งอาชีพ ภูมิปัญญา และเรื่องราวของคนอีกจำนวนมาก