คนไทยเริ่มใช้ธนบัตรตั้งแต่เมื่อไร? เปิดจุดเริ่มต้นของกระดาษที่กลายเป็นเงินในมือเรา

ก่อนที่คนไทยจะคุ้นเคยกับธนบัตรอย่างทุกวันนี้ การซื้อขายในสยามใช้เงินหลายรูปแบบ ทั้ง หอยเบี้ย เงินพดด้วง ปี้กระเบื้อง และเหรียญกษาปณ์ โดยเฉพาะเงินพดด้วงซึ่งเป็นเงินตราสำคัญในอดีต แต่เมื่อการค้ากับต่างประเทศขยายตัว ปริมาณเงินที่ต้องใช้ในระบบก็เพิ่มขึ้นจนการผลิตเงินพดด้วงไม่เพียงพอ นอกจากนี้ยังเกิดปัญหาเงินปลอมตามมาอีกด้วย 

จุดเริ่มต้นของ “เงินกระดาษ” ในไทยต้องย้อนกลับไปถึงสมัย รัชกาลที่ 4 เมื่อ พ.ศ. 2396 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้จัดทำเงินกระดาษชนิดหนึ่งขึ้น เรียกว่า “หมาย” เพื่อใช้แก้ปัญหาการขาดแคลนเงิน แต่ยังไม่ได้รับความนิยมอย่างกว้างขวาง 

ต่อมาในสมัย รัชกาลที่ 5 มีการออก “อัฐกระดาษ” ใน พ.ศ. 2417 เพื่อใช้แทนเหรียญราคาต่ำที่กำลังขาดแคลน แต่ก็ยังไม่ใช่ธนบัตรแบบที่เราเข้าใจกันในปัจจุบัน 

จุดเปลี่ยนครั้งสำคัญเกิดขึ้นใน พ.ศ. 2445 เมื่อมีการประกาศใช้ พระราชบัญญัติธนบัตรสยาม รัตนโกสินทรศก 121 เมื่อวันที่ 24 มิถุนายน และเปิดให้ประชาชนนำเงินตราโลหะมาแลกเป็นธนบัตรได้ตั้งแต่ 23 กันยายน พ.ศ. 2445 ซึ่งถือเป็นจุดเริ่มต้นของธนบัตรไทยสมัยใหม่อย่างเป็นทางการ 

ธนบัตรรุ่นแรกที่ออกใช้เรียกว่า “ธนบัตรแบบ 1” มีทั้งหมด 7 ชนิดราคา ได้แก่ 1, 5, 10, 20, 50, 100 และ 1,000 บาท โดยพิมพ์ที่บริษัท Thomas De La Rue & Company Limited ในประเทศอังกฤษ และทยอยนำออกใช้ตั้งแต่ พ.ศ. 2445 

ในช่วงแรก ธนบัตรยังมีลักษณะเป็น ตั๋วสัญญาใช้เงินของรัฐบาล กล่าวง่าย ๆ คือรัฐบาลรับรองว่าจะจ่ายเงินตราให้แก่ผู้ถือธนบัตรเมื่อมานำไปแลก ไม่ได้มีสถานะเป็นเงินตราอย่างสมบูรณ์เหมือนปัจจุบัน

ต่อมาใน พ.ศ. 2471 มีการประกาศใช้พระราชบัญญัติเงินตรา ซึ่งกำหนดให้เงินตราของประเทศประกอบด้วย ธนบัตรและเหรียญกษาปณ์ และให้ทั้งสองอย่างเป็นเงินที่สามารถใช้ชำระหนี้ได้ตามกฎหมาย จึงถือเป็นการเปลี่ยนสถานะของธนบัตรให้กลายเป็นเงินตราอย่างสมบูรณ์ 

อีกเรื่องที่น่าสนใจคือ ในช่วงแรกประเทศไทยยังต้อง สั่งพิมพ์ธนบัตรจากต่างประเทศ จนกระทั่งมีการจัดตั้งโรงพิมพ์ธนบัตรของธนาคารแห่งประเทศไทยขึ้นในเวลาต่อมา และโรงพิมพ์ธนบัตรเริ่มดำเนินงานที่กรุงเทพฯ ก่อนเปิดอย่างเป็นทางการใน พ.ศ. 2512 

จากกระดาษที่เคยถูกสร้างขึ้นเพื่อแก้ปัญหาการขาดแคลนเหรียญและอำนวยความสะดวกในการพกพา วันนี้ธนบัตรกลายเป็นหนึ่งในสิ่งที่อยู่ใกล้ตัวคนไทยแทบทุกวัน และผ่านการพัฒนาทั้งด้านการออกแบบ วัสดุ และระบบป้องกันการปลอมแปลงมาอย่างต่อเนื่อง

ดังนั้น หากถามว่า “คนไทยเริ่มใช้ธนบัตรเมื่อไร?” คำตอบที่สำคัญที่สุดคือ 23 กันยายน พ.ศ. 2445 เพราะเป็นวันที่ธนบัตรไทยเริ่มเปิดให้ประชาชนแลกและนำออกใช้ในระบบอย่างเป็นทางการ ซึ่งนับจากวันนั้นจนถึงปัจจุบันก็ผ่านมากว่า 120 ปีแล้ว