ตลาดสำเพ็งเกิดขึ้นได้อย่างไร

ถ้าพูดถึง “สำเพ็ง” หลายคนอาจนึกถึงตรอกแคบ ๆ ร้านค้าจำนวนมาก สินค้าราคาส่ง และผู้คนที่เดินเบียดกันจนแทบไม่มีที่ว่างให้เดินชิล ๆ แต่ย่านนี้ไม่ได้เพิ่งเกิดขึ้นในยุคที่กรุงเทพฯ กลายเป็นเมืองใหญ่ สำเพ็งมีเรื่องราวย้อนกลับไปถึงช่วงเริ่มต้นของกรุงรัตนโกสินทร์ และจริง ๆ แล้ว จุดเริ่มต้นของมันเกี่ยวข้องกับการสร้างกรุงเทพฯ ในฐานะราชธานีโดยตรง

ย้อนกลับไปในปี พ.ศ. 2325 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ขึ้นเป็นราชธานี และเลือกพื้นที่ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยาเป็นที่ตั้งพระนครใหม่ บริเวณที่ต้องใช้สร้างพระบรมมหาราชวังในเวลานั้นมีชุมชนชาวจีนอาศัยอยู่ จึงมีการย้ายชุมชนออกไปยังพื้นที่ด้านนอกพระนคร บริเวณตั้งแต่แถบวัดสามปลื้ม หรือวัดจักรวรรดิราชาวาส ไปจนถึงบริเวณวัดปทุมคงคา พื้นที่นี้เองที่ค่อย ๆ กลายเป็นชุมชนจีนขนาดใหญ่และเป็นต้นกำเนิดของย่านสำเพ็งในเวลาต่อมา 

การย้ายครั้งนั้นจึงไม่ได้หมายความว่าอยู่ ๆ ก็มีคนสร้าง “ตลาดสำเพ็ง” ขึ้นมาแล้วเปิดขายของในวันรุ่งขึ้น แต่เป็นการเกิดขึ้นของชุมชนก่อน จากนั้นผู้คนก็ค่อย ๆ สร้างบ้าน ตั้งร้าน และทำมาหากินตามความถนัดของตัวเอง

ชาวจีนจำนวนมากมีประสบการณ์ด้านการค้าและการเดินเรือ เมื่อมาตั้งถิ่นฐานบริเวณนี้จึงเริ่มทำการค้าขายควบคู่ไปกับการอยู่อาศัย บ้านบางหลังไม่ได้เป็นเพียงที่พัก แต่มีลักษณะเป็นบ้านกึ่งร้านค้า เมื่อคนหนึ่งขายของ อีกคนก็เข้ามาซื้อ เมื่อมีคนมาซื้อเพิ่มขึ้น พ่อค้าก็เพิ่มสินค้า เมื่อมีพ่อค้ามากขึ้น ผู้คนก็ยิ่งเดินทางเข้ามา

ชุมชนจึงค่อย ๆ เปลี่ยนจากพื้นที่อยู่อาศัยให้กลายเป็นย่านการค้า

ทำเลก็มีส่วนสำคัญอย่างมาก เพราะสำเพ็งอยู่ใกล้แม่น้ำเจ้าพระยาและมีเส้นทางน้ำเชื่อมต่อกับพื้นที่ต่าง ๆ ในกรุงเทพฯ ในยุคที่การเดินทางและขนส่งสินค้าทางน้ำเป็นหัวใจของเมือง การมีชุมชนอยู่ใกล้แม่น้ำจึงเหมือนมีถนนขนาดใหญ่พาดผ่านอยู่หน้าบ้าน สินค้าจากเรือสามารถขนถ่ายเข้าสู่ชุมชน และสินค้าจากตลาดก็สามารถส่งต่อไปยังพื้นที่อื่นได้ 

ในช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ สำเพ็งจึงค่อย ๆ กลายเป็นทั้งชุมชนและศูนย์กลางการค้า มีสินค้าหลากหลายประเภทเข้ามาหมุนเวียน ทั้งอาหารแห้ง เครื่องใช้ ของไหว้ และสินค้าจากจีน ขณะที่ชาวจีนจากพื้นที่อื่นก็เดินทางเข้ามาตั้งหลักแหล่งเพิ่มเติม ทำให้ชุมชนขยายตัวต่อเนื่อง 

สิ่งที่น่าสนใจคือ สำเพ็งไม่ได้มีความสำคัญเพราะเป็นตลาดเพียงอย่างเดียว แต่ยังเป็นพื้นที่ที่เชื่อมโยงกับการค้าระหว่างประเทศด้วย ในยุคการค้าสำเภา เรือสินค้าจากจีนสามารถเดินทางมายังกรุงเทพฯ และมีการขนถ่ายสินค้าบริเวณท่าน้ำใกล้สำเพ็ง ก่อนกระจายเข้าสู่ตลาดและพื้นที่อื่น ๆ ของพระนคร 

เมื่อการค้ากับต่างประเทศขยายตัว สำเพ็งก็ยิ่งคึกคักขึ้น โดยเฉพาะหลังสนธิสัญญาเบาว์ริงใน พ.ศ. 2398 ซึ่งทำให้ระบบการค้าระหว่างสยามกับต่างประเทศเปลี่ยนแปลงไปมาก การค้าเสรีขยายตัว การนำเข้าและส่งออกเพิ่มขึ้น และชุมชนชาวจีนในบริเวณสำเพ็งก็ขยายออกไปยังพื้นที่ใกล้เคียงมากขึ้น 

แต่ความรุ่งเรืองก็มีปัญหาตามมา

เมื่อคนเข้ามาอยู่มากขึ้น บ้านเรือนและร้านค้าก็หนาแน่นขึ้น ตรอกซอกซอยแคบลง การเดินทางเริ่มติดขัด และการเกิดไฟไหม้กลายเป็นปัญหาสำคัญของย่าน เพราะอาคารจำนวนมากอยู่ใกล้กันมาก ไฟที่เริ่มจากร้านหนึ่งจึงสามารถลุกลามไปยังร้านอื่นได้อย่างรวดเร็ว

กรุงเทพฯ ในเวลานั้นจึงเริ่มต้องคิดเรื่อง “ถนน” มากขึ้น

ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 5 มีการตัดถนนหลายสายผ่านพื้นที่สำเพ็ง รวมถึงถนนเยาวราช ซึ่งเริ่มโครงการในช่วง พ.ศ. 2434-2435 การตัดถนนทำให้รูปแบบของย่านเปลี่ยนไป จากเดิมที่การค้าพึ่งพาตรอกและทางน้ำเป็นหลัก ก็เริ่มมีถนนเข้ามาช่วยรองรับการเดินทางและการขนส่งสินค้า 

นี่เป็นช่วงเวลาที่สำคัญ เพราะกรุงเทพฯ กำลังเปลี่ยนจากเมืองที่พึ่งพาคลองและเรือไปสู่เมืองที่มีถนนและรถเข้ามามีบทบาทมากขึ้น

ถนนเยาวราชจึงค่อย ๆ กลายเป็นศูนย์กลางใหม่ของชุมชนจีน ขณะที่สำเพ็งยังคงรักษาบทบาทด้านการค้าเอาไว้ โดยเฉพาะการค้าส่งและสินค้าหลากหลายประเภท

ชื่อ “สำเพ็ง” จึงไม่ได้หมายถึงตลาดเพียงแห่งเดียวในความหมายแบบห้างสรรพสินค้าที่เราคุ้นเคย แต่เป็นชื่อของ ย่านประวัติศาสตร์และชุมชนการค้า ที่มีพัฒนาการต่อเนื่องมายาวนานกว่า 200 ปี ปัจจุบันแนวพื้นที่สำเพ็งอยู่บริเวณถนนวานิช 1 และพื้นที่โดยรอบในเขตสัมพันธวงศ์ 

ถ้าเดินสำเพ็งในวันนี้ เราอาจเห็นเพียงร้านขายของ ร้านขายส่ง กระเป๋า รองเท้า ของเล่น เครื่องประดับ หรือของใช้สารพัดชนิด แต่ถ้ามองย้อนกลับไป พื้นที่แคบ ๆ เหล่านี้เคยเป็นหนึ่งในศูนย์กลางเศรษฐกิจที่สำคัญของกรุงเทพฯ ตั้งแต่ช่วงที่เมืองยังอยู่ในช่วงเริ่มต้นของกรุงรัตนโกสินทร์

และสิ่งที่น่าสนใจที่สุดก็คือ สำเพ็งไม่ได้เกิดขึ้นเพราะมีใครวางแผนสร้าง “ตลาดใหญ่” ขึ้นมาโดยตรง

มันเริ่มจากการย้ายชุมชนเพื่อสร้างพระนครใหม่

จากนั้นผู้คนก็เข้ามาตั้งบ้าน

บ้านกลายเป็นร้าน

ร้านกลายเป็นชุมชนการค้า

ชุมชนกลายเป็นตลาด

และตลาดก็ค่อย ๆ เติบโตจนกลายเป็นหนึ่งในย่านการค้าที่คนกรุงเทพฯ รู้จักมาจนถึงทุกวันนี้

ดังนั้น เวลาที่เดินอยู่ในสำเพ็งท่ามกลางร้านค้านับไม่ถ้วน ลองนึกดูว่าใต้ความวุ่นวายของร้านค้าทุกวันนี้ ยังมีร่องรอยของกรุงเทพฯ เมื่อกว่า 200 ปีก่อนซ่อนอยู่

เพราะสำเพ็งไม่ได้เป็นเพียงสถานที่ที่คนไปซื้อของราคาส่ง

แต่เป็นหนึ่งในพื้นที่ที่ช่วยเล่าให้เห็นว่า กรุงเทพฯ เติบโตขึ้นมาเป็นเมืองการค้าได้อย่างไร