ทำไมกลิ่นถุงเท้ากับกลิ่นเต่าตัวเองถึงชวนให้แอบดม

ดมแล้วเบ้หน้า แต่ก็ยังดมซ้ำ

ลองนึกภาพถอดรองเท้าหลังกลับถึงบ้าน ถุงเท้ามีกลิ่นอับชัดเจน มือก็รู้ว่าไม่ควรเอาเข้าใกล้จมูก แต่สุดท้ายกลับยกขึ้นมาดมเอง แล้วทำหน้าเหม็นพร้อมคิดว่า “อื้อ กลิ่นมาเต็ม” ก่อนจะดมอีกรอบ พฤติกรรมแบบนี้ไม่ได้แปลว่าชอบของสกปรก และไม่ได้เกิดกับทุกคน จุดน่าสนใจอยู่ตรงที่สมองประเมิน กลิ่นจากร่างกายตัวเอง ต่างจากกลิ่นแบบเดียวกันที่มาจากคนอื่นพอสมควร

กลิ่นเต่ากับกลิ่นถุงเท้าไม่ได้มาจากเหงื่อล้วนๆ

เหงื่อสดจำนวนมากแทบไม่มีกลิ่นแรง กลิ่นรักแร้เกิดเด่นขึ้นเมื่อจุลินทรีย์บนผิว โดยเฉพาะแบคทีเรียบางกลุ่ม ย่อยสารตั้งต้นจากต่อมเหงื่อแล้วปล่อยโมเลกุลระเหยออกมา ส่วนกลิ่นเท้าและถุงเท้ามักเกี่ยวกับกรดไขมันระเหย เช่น กรดไอโซวาเลอริก ซึ่งให้โทนกลิ่นเปรี้ยว อับ คล้ายชีสหรือถุงเท้าเก่า พอเท้าอยู่ในรองเท้าที่อุ่น ชื้น และอากาศถ่ายเทน้อย กลิ่นก็สะสมในผ้าได้ง่ายขึ้น

ตรงนี้แหละที่ทำให้จมูกเจอสัญญาณแรง แต่สมองไม่ได้ตีตราว่า “อันตราย” เท่ากันทุกครั้ง

งานทดลองเรื่องกลิ่นเหงื่อพบว่า เมื่อให้ดมตัวอย่างเหงื่อของตัวเองเทียบกับของคนอื่น กลิ่นจากคนอื่นมักสร้างความรู้สึกรังเกียจมากกว่า แม้ผู้ทดลองจะไม่ได้ชี้ได้แม่นเสมอว่าตัวอย่างไหนเป็นของตัวเอง แปลแบบง่ายๆ คือ สมองอาจแยกความเป็น “ของตัวเอง” ได้บางส่วนในระดับที่เจ้าตัวไม่ทันสังเกต และความคุ้นเคยทำให้ระบบเตือนภัยไม่พุ่งสุดเหมือนตอนเจอกลิ่นไม่รู้ที่มา

จมูกชินกับกลิ่นประจำตัวตลอดทั้งวัน

ระบบรับกลิ่นมีทั้งการปรับตัวและความเคยชิน เมื่อเจอกลิ่นเดิมต่อเนื่อง ความแรงที่รับรู้มักค่อยๆ ลดลง นี่คือเหตุผลที่เข้าห้องใหม่แล้วได้กลิ่นน้ำหอมชัดมาก แต่ผ่านไปพักหนึ่งกลับแทบไม่รู้สึก ทั้งที่กลิ่นยังอยู่ กลิ่นตัวก็เจอกลไกคล้ายกัน จมูกสัมผัสกลิ่นจากผิว เสื้อผ้า เส้นผม และลมหายใจของเจ้าของร่างกายมาทั้งวัน จึงมีพื้นฐานความคุ้นเคยสูงอยู่แล้ว

พอเอาถุงเท้าที่เพิ่งถอดมาจ่อใกล้จมูก ความเข้มข้นกระโดดขึ้นทันที สมองจึงได้รับข้อมูลใหม่จากกลิ่นที่คุ้น แต่แรงกว่าเดิมมาก ความรู้สึกเลยออกมาเป็นส่วนผสมประหลาดระหว่าง คุ้นเคย รังเกียจนิดๆ อยากเช็ก และอยากรู้ว่ามันแรงแค่ไหน ไม่ใช่ความหอมแบบน้ำหอม แต่คล้ายการแตะลิ้นกับฟันที่ปวด หรือดมกล่องอาหารเพื่อเช็กว่ายังดีอยู่ไหม รู้ว่าอาจไม่เพลิน แต่สมองอยากได้คำตอบให้แน่

การดมตัวเองอาจเป็นระบบตรวจสภาพร่างกายแบบบ้านๆ

มีงานวิจัยเรียกพฤติกรรมนี้ว่า “การตรวจตัวเองด้วยกลิ่น” มนุษย์มักดมมือ เสื้อผ้า รักแร้ หรือส่วนต่างๆ ของร่างกายเพื่อเช็กสุขอนามัยและความเปลี่ยนแปลงของกลิ่นโดยไม่ต้องตั้งใจเป็นพิธี ลองคิดก่อนออกจากบ้าน หลายคนยกเสื้อขึ้นดมเองเพื่อดูว่าต้องเปลี่ยนหรือยัง นี่ไม่ใช่เรื่องพิสดาร แต่เป็นวิธีตรวจข้อมูลจากร่างกายที่เร็วมาก จมูกตอบได้ทันทีว่ากลิ่นวันนี้ใกล้เคียงเดิมหรือเปลี่ยนไป

• กลิ่นคุ้น ทำให้สมองรู้สึกควบคุมสถานการณ์ได้มากกว่า

• กลิ่นแรงแบบสมัครใจดม ต่างจากโดนกลิ่นไม่พึงประสงค์พุ่งใส่โดยไม่ตั้งตัว

• ความรังเกียจต่อของตัวเองมักเบากว่า เพราะต้นทางชัดและคาดเดาได้

• ความอยากรู้อยากเห็น ทำให้เกิดการดมซ้ำเพื่อเทียบว่า “รอบนี้แรงแค่ไหน”

คำว่า “ฟิน” จึงไม่จำเป็นต้องแปลว่าสมองชอบกลิ่นเหม็นโดยตรง หลักฐานตอนนี้ยังไม่ชี้ว่ามีกลไกรางวัลพิเศษสำหรับกลิ่นเต่าหรือถุงเท้าของตัวเองโดยเฉพาะ ความพอใจแปลกๆ น่าจะมาจากหลายอย่างประกอบกัน ทั้งความคุ้นเคย การควบคุมสถานการณ์ ความอยากรู้อยากเห็น และความโล่งใจหลังตรวจแล้วรู้ว่า “โอเค ยังเป็นกลิ่นเดิม”

แต่ถ้ากลิ่นตัวเปลี่ยนแบบชัดเจนและต่อเนื่อง ก็อย่าใช้การดมเล่นแทนการสังเกตสุขภาพ
กลิ่นที่เปลี่ยนหลังออกกำลังกาย กินอาหารบางอย่าง หรือใส่รองเท้านานๆ เกิดขึ้นได้ตามปกติ แต่ถ้ามีกลิ่นผิดจากเดิมมากร่วมกับผื่น แผล อาการคัน เจ็บ หรือปัญหาผิวที่ไม่หาย ควรหาสาเหตุให้ชัด เพราะกลิ่นเป็นเพียงข้อมูลชิ้นหนึ่ง ไม่ใช่เครื่องวินิจฉัยโรค

ดังนั้นภาพคนหยิบถุงเท้ามาดมแล้วทำหน้าพิลึกไม่ได้ขัดแย้งกันเลย จมูกกำลังบอกว่า “กลิ่นนี้แรง” ขณะที่สมองอีกส่วนกำลังบอกว่า “รู้จักกลิ่นนี้ดี ขอเช็กอีกที” แล้วมือก็ดันยกขึ้นไปใกล้จมูกอีกรอบซะงั้น