ทำไมเล่นเกมแล้วร่างกายชอบเอียงตามตัวละคร

มือกดปุ่ม แต่ร่างกายดันขับรถตามไปด้วย

เวลาเข้าโค้งในเกมแข่งรถ หลายคนจะเผลอเอียงไหล่ไปทางเดียวกับรถ พอรถเกือบชนก็โยกตัวหลบ ส่วนเกมกระโดด ตอนตัวละครพุ่งข้ามเหว หัวกับคอมักยกตามนิดหนึ่ง บางจังหวะถึงขั้นเกร็งท้องหรือยกเท้าทั้งที่เกมรับคำสั่งจากนิ้วอย่างเดียว

อาการนี้ไม่ได้แปลว่าสมองเข้าใจผิดจนคิดว่าร่างกายนั่งอยู่ในรถจริงๆ แต่เกิดจากหลายระบบทำงานพร้อมกัน โดยตัวหลักคือ ระบบการมองเห็นกับระบบทรงตัวพยายามตีความการเคลื่อนที่จากภาพ

ภาพเคลื่อนแรงๆ หลอกระบบทรงตัวได้

เวลาภาพถนน เสา ตึก หรือฉากด้านข้างไหลผ่านจอเร็ว สมองใช้รูปแบบการเคลื่อนของภาพที่เรียกว่า optic flow เพื่อประเมินว่าร่างกายกำลังเคลื่อนที่ไปทางไหน ในชีวิตจริงข้อมูลแบบนี้ช่วยเดิน วิ่ง ขับรถ และรักษาสมดุลอยู่ตลอด

ปัญหาคือในเกม ตาเห็นว่ากำลังพุ่งไปข้างหน้า เลี้ยว หรือหมุน แต่หูชั้นในกับกล้ามเนื้อบอกว่าเก้าอี้ยังนิ่ง สมองจึงได้รับข้อมูลคนละชุด ภาพเคลื่อนบางแบบทำให้เกิดความรู้สึกคล้ายตัวกำลังเคลื่อน ทั้งที่ร่างกายไม่ไปไหน ภาวะนี้เรียกว่า vection และงานทดลองพบว่าภาพเคลื่อนสามารถกระตุ้นให้ร่างกายส่ายหรือปรับท่าตามได้จริง

เพราะงั้นเวลาเกมหักรถซ้ายแรงๆ การเอียงตัวเล็กน้อยไม่ได้เกิดจากการแสดงเกินเหตุเสมอไป ระบบควบคุมท่าทางกำลังตอบสนองต่อภาพเคลื่อนที่เข้ามาแบบอัตโนมัติบางส่วน ถึงเจ้าตัวจะรู้เต็มๆ ว่านั่งอยู่หน้าจอก็ตาม

ยิ่งเป็นคนบังคับเอง ร่างกายยิ่งเข้าเกม

จุดน่าสนใจคือการดูรถวิ่งเฉยๆ กับการเป็นคนกดเลี้ยวเองให้ประสบการณ์ไม่เหมือนกัน งานเกี่ยวกับเกมขับรถพบว่า คนที่ควบคุมรถเสมือนจริงมีรูปแบบการเคลื่อนไหวของร่างกายต่างจากคนที่นั่งดูการเคลื่อนแบบเดียวกัน และบางงานพบว่าฝั่งคนขับเคลื่อนไหวมากกว่า

เหตุผลคือสมองไม่ได้แค่รับภาพ แต่กำลังทำวงจร สั่งการ คาดผล เห็นผล แล้วแก้คำสั่ง อยู่ตลอด นิ้วกดซ้าย สมองคาดว่ารถต้องเลี้ยวซ้าย ภาพตอบกลับทันที ความตั้งใจในการเคลื่อนไหวจึงผูกกับภาพบนจอแน่นขึ้น ร่างกายส่วนอื่นอาจมีการขยับแถมออกมาด้วย เหมือนตอนโยนโบว์ลิ่งแล้วมืออีกข้างกาง หรือกดปุ่มแรงขึ้นตอนอยากให้ตัวละครวิ่งเร็ว ทั้งที่ปุ่มไม่ได้อ่านแรงกด

งานด้านการรับรู้การกระทำยังพบปรากฏการณ์ที่เรียกกว้างๆ ว่า motor resonance คือเมื่อมองเห็นการเคลื่อนไหว ระบบประสาทที่เกี่ยวกับการลงมือทำสามารถตอบสนองตามรูปแบบของการกระทำนั้นได้ แต่ไม่ควรสรุปง่ายๆ ว่าเอียงตัวในเกมเกิดจากเซลล์กระจกเพียงอย่างเดียว เพราะการทรงตัว ภาพเคลื่อน ความคาดหวัง และนิสัยจากการเคลื่อนไหวจริงล้วนเข้ามาปนกัน

แล้วทำไมเกมกระโดดถึงชอบโยกหัวตาม

เกมกระโดดต้องกะจังหวะขึ้น จุดสูงสุด และตอนลงพื้น ตาจึงติดตามเส้นทางของตัวละครอย่างเข้มข้น พอภาพพุ่งขึ้น หัวอาจเชิดหรือทั้งตัวขยับขึ้นเล็กน้อย พอตัวละครร่วงลงก็มีการก้ม เกร็ง หรือหดตัวตามจังหวะ ร่างกายไม่ได้ช่วยให้ตัวละครลอยไกลขึ้น แต่การเคลื่อนไหวเล็กๆ นี้สอดคล้องกับแบบจำลองการเคลื่อนไหวที่สมองกำลังติดตามอยู่

ลองสังเกตตอนเล่นเกมที่ต้องกระโดดข้ามช่องแคบ ถ้าพลาดนิดเดียวจะตก หลายคนจะเผลอ ยกจอยขึ้นพร้อมตัวละคร หรือดึงจอยเข้าหาตัวตอนอยากหยุดกลางอากาศ ทั้งที่ระบบควบคุมไม่ได้ใช้การเอียงจอยเลย นี่เป็นตัวอย่างของคำสั่งทางกายที่ล้นออกมาจากความตั้งใจในเกม

อาการจะชัดขึ้นเมื่อภาพกินสายตามาก

• จอใหญ่หรืออยู่ใกล้จอ ภาพเคลื่อนครอบคลุมลานสายตามากขึ้น

• เกมมุมมองบุคคลที่หนึ่ง ภาพให้ความรู้สึกเหมือนตำแหน่งกล้องคือศีรษะของคนเล่น

• ความเร็วสูงและฉากเคลื่อนเยอะ optic flow เด่นขึ้น

• สถานการณ์เฉียดพลาด เช่น รถเกือบชนหรือกระโดดเกือบไม่พ้น ทำให้ความตื่นตัวและการเกร็งตัวเพิ่ม

• กำลังควบคุมเอง การเชื่อมระหว่างคำสั่งกับผลบนจอแน่นกว่าการนั่งดู

ตรงนี้ยังอธิบายได้ด้วยว่าทำไมบางคนเล่นเกมรถแล้วเริ่มเวียนหัว ตาเห็นการเคลื่อนที่หนัก แต่ระบบหูชั้นในไม่รับแรงเลี้ยวหรือแรงเร่งแบบรถจริง ความขัดแย้งของข้อมูลประสาทสัมผัสร่วมกับการควบคุมท่าทางสัมพันธ์กับอาการเมาภาพหรือเมาเกมในงานวิจัยหลายชิ้น

จับอาการตัวเองได้ง่ายมาก

ลองตั้งมือถือถ่ายด้านข้างตอนเล่นเกมเดิมสักรอบ แล้วเลือกด่านที่มีโค้งแรงหรือจังหวะกระโดดถี่ๆ จากนั้นย้อนดูโดยปิดเสียง จะเห็นว่าหัว ไหล่ ลำตัว และมือมักขยับเป็นจังหวะสัมพันธ์กับภาพบนจอ ทั้งที่เกมรับคำสั่งจากนิ้วเท่านั้น ยิ่งอินกับเกมมาก การขยับเล็กๆ มักยิ่งเห็นง่าย และพอถึงโค้งแรก ไหล่มักจะฟ้องก่อนนิ้วเสียอีก