ชีวิตผู้หญิงอัฟกานิสถานหลังตาลีบันกลับมาปกครอง เมื่อโรงเรียน งาน และพื้นที่สาธารณะค่อยๆ ปิดลง

พอถึงวัยขึ้นมัธยม ประตูโรงเรียนก็ไม่เปิดให้เด็กหญิงจำนวนมากอีกต่อไป

นี่คือจุดที่ชีวิตผู้หญิงในอัฟกานิสถานเปลี่ยนแบบจับต้องได้ หลังตาลีบันกลับมามีอำนาจในเดือนสิงหาคม 2021 เด็กหญิงถูกกันออกจากการศึกษาหลังระดับประถม ส่วนผู้หญิงถูกระงับการเรียนมหาวิทยาลัยตั้งแต่ปลายปี 2022 จนตอนนี้อัฟกานิสถานยังเป็นประเทศเดียวในโลกที่ห้ามเด็กหญิงและผู้หญิงเข้าเรียนระดับมัธยมและอุดมศึกษาอย่างเป็นระบบ

มันไม่ได้หยุดแค่เรื่องโรงเรียน

ลองไล่ชีวิตประจำวันทีละอย่าง จะเห็นว่าข้อจำกัดต่อกันเป็นลูกโซ่ งานจำนวนมากในภาครัฐและองค์กรพัฒนาเอกชนถูกปิดกั้นสำหรับผู้หญิง แม้ยังมีข้อยกเว้นบางสาขา โดยเฉพาะงานสุขภาพบางประเภท การเดินทางหลายกรณีถูกผูกกับเงื่อนไขเรื่องญาติผู้ชายหรือ มะห์รอม ขณะที่สวนสาธารณะ โรงยิม และสถานที่พักผ่อนหลายแบบก็ถูกห้ามสำหรับผู้หญิง ร้านเสริมสวยถูกสั่งปิดทั่วประเทศในปี 2023 ซึ่งไม่ได้กระทบแค่คนไปใช้บริการ แต่กระทบผู้หญิงที่เคยหาเลี้ยงครอบครัวจากธุรกิจเหล่านี้ด้วย

ประเด็นสำคัญคือ สิทธิแต่ละอย่างไม่ได้แยกจากกัน
ถ้าเรียนต่อไม่ได้ โอกาสเข้าสู่อาชีพที่ต้องใช้วุฒิก็หาย ถ้าทำงานไม่ได้ รายได้ส่วนตัวก็หาย ถ้าการเดินทางต้องพึ่งญาติผู้ชาย การไปโรงพยาบาล ไปทำธุระ หรือไปสมัครงานก็ยากขึ้นอีก พอหลายข้อเกิดพร้อมกัน ชีวิตจึงไม่ได้แค่ “มีข้อห้ามเยอะ” แต่พื้นที่ตัดสินใจด้วยตัวเองแคบลงเรื่อยๆ

• การศึกษา: เด็กหญิงเรียนได้เพียงระดับประถม และผู้หญิงยังถูกห้ามเรียนมหาวิทยาลัย

• การทำงาน: อาชีพจำนวนมากถูกจำกัด โดยมีข้อยกเว้นบางส่วนที่จำเป็นต่อการให้บริการผู้หญิง เช่น งานสุขภาพ

• พื้นที่สาธารณะ: มีข้อจำกัดเรื่องการเดินทาง การแต่งกาย การเข้าพื้นที่พักผ่อน และการปรากฏตัวในสังคม

• การมีเสียง: กฎหมายคุณธรรมที่ประกาศในปี 2024 เพิ่มข้อกำหนดเข้มงวดเกี่ยวกับการแต่งกายและพฤติกรรมในที่สาธารณะ รวมถึงข้อจำกัดต่อเสียงของผู้หญิงในบางบริบท

ตัวเลขหนึ่งที่สะเทือนมากคือ หญิงอัฟกันวัยหนุ่มสาวราว 78% ไม่ได้อยู่ในการศึกษา การจ้างงาน หรือการฝึกอาชีพ อัตรานี้สูงกว่าผู้ชายวัยเดียวกันหลายเท่า ส่วนข้อมูลด้านการศึกษาช่วงปี 2025 ระบุว่าเด็กหญิงประมาณ 2.2 ล้านคนถูกกันออกจากโรงเรียนหลังระดับประถม นี่หมายถึงไม่ใช่แค่คนรุ่นหนึ่งเสียเวลาเรียน แต่กำลังเกิดช่องว่างของครู แพทย์ พยาบาล นักวิชาชีพ และแรงงานทักษะในอนาคตด้วย

แล้วคนอัฟกันเห็นด้วยกับเรื่องนี้ทั้งหมดหรือเปล่า

คำตอบคือไม่ควรเหมารวม ข้อมูลสำรวจที่เผยแพร่ในปี 2025 พบว่าประมาณ 92% ของชาวอัฟกันที่สำรวจสนับสนุนให้เด็กหญิงได้เรียนระดับมัธยม และในกลุ่มผู้หญิงที่ตอบแบบสำรวจ 97% ระบุว่าการห้ามเรียนส่งผลต่อชีวิตประจำวันอย่างหนัก ตัวเลขนี้ช่วยแยกให้ชัดว่า “นโยบายของผู้ปกครอง” ไม่ใช่สิ่งเดียวกับ “ความต้องการของประชาชนทั้งหมด” และยิ่งไม่ควรถูกใช้แทนภาพของผู้หญิงมุสลิมในประเทศอื่นๆ

ฝ่ายตาลีบันยืนยันมาตลอดว่ากฎเหล่านี้สอดคล้องกับการตีความกฎหมายอิสลามและกรอบสังคมที่ตนกำหนด แต่แรงกดดันจากนานาชาติยังต่อเนื่อง เพราะข้อจำกัดไม่ได้มีผลเฉพาะเรื่องเสรีภาพส่วนบุคคล มันโยงไปถึงเศรษฐกิจ ระบบสุขภาพ และความสามารถของประเทศในการสร้างคนรุ่นใหม่ด้วย

ผลกระทบที่มองไม่เห็นง่ายๆ คือ “ทางเลือกในชีวิต” หายไป

เด็กคนหนึ่งอาจยังอ่านหนังสือเองจากบ้าน เรียนออนไลน์ หรือเข้าโครงการลับบางแบบได้ แต่การไม่มีวุฒิที่รัฐรับรองทำให้ไปต่อในมหาวิทยาลัยและตลาดงานอย่างเป็นทางการยากมาก ครอบครัวที่ฐานะดีอาจพยายามหาทางเรียนต่างประเทศ ส่วนครอบครัวรายได้น้อยแทบไม่มีทางเลือกแบบเดียวกัน ความเหลื่อมล้ำจึงซ้อนเข้าไปอีกชั้น

เรื่องสุขภาพก็เชื่อมตรงๆ ถ้าผู้หญิงเข้าถึงการศึกษาวิชาชีพได้น้อยลง วันหนึ่งจำนวนบุคลากรหญิงอาจไม่พอกับความต้องการ ทั้งที่สังคมซึ่งแยกเพศเข้มงวดกลับต้องพึ่งแพทย์ พยาบาล และบุคลากรหญิงเพื่อดูแลผู้ป่วยหญิงจำนวนมาก นี่เป็นความย้อนแย้งที่เห็นผลช้า แต่แก้ยากมากเมื่อคนรุ่นหนึ่งขาดช่วงการศึกษาไปหลายปี

ชีวิตประจำวันจึงถูกกำหนดตั้งแต่คำถามเล็กๆ ว่า “วันนี้ออกจากบ้านได้ไหม” ไปจนถึงคำถามใหญ่กว่าอย่าง “อีกสิบปีจะทำอาชีพอะไรได้บ้าง” และสำหรับเด็กหญิงที่กำลังโตขึ้น คำตอบจำนวนมากไม่ได้ขึ้นอยู่กับความสามารถหรือความตั้งใจของตัวเอง แต่อยู่ที่ว่าประตูไหนยังถูกอนุญาตให้เปิดอยู่