ซูสีไทเฮา จากพระสนมสู่ผู้กุมอำนาจราชวงศ์ชิงเกือบครึ่งศตวรรษ
ชื่อของซูสีไทเฮามักถูกเล่าพร้อมคำว่าโหด ฟุ่มเฟือย และขัดขวางความเจริญ
แต่พอลองแกะเหตุการณ์จริงออกจากเรื่องเล่าที่ถูกแต่งเติม ภาพของสตรีผู้กุมอำนาจปลายราชวงศ์ชิงกลับซับซ้อนกว่านั้นเยอะ ทั้งเก่งเรื่องการเมือง เล่นเกมอำนาจอย่างแม่นยำ เคยตัดสินใจพลาดครั้งใหญ่ และในช่วงท้ายยังผลักดันการปฏิรูปหลายอย่างที่ตัวเองเคยระแวงเสียด้วยซ้ำ
จากหญิงตระกูลแมนจูสู่พระสนมของจักรพรรดิ
ซูสีไทเฮาเกิดเมื่อวันที่ 29 พฤศจิกายน ค.ศ. 1835 ในตระกูลเย่เฮ่อน่าลา ซึ่งเป็นตระกูลแมนจู เมื่อยังเป็นวัยรุ่นถูกคัดเลือกเข้าสู่ราชสำนักของจักรพรรดิเสียนเฟิง ชีวิตในวังตอนแรกไม่ได้อยู่ในตำแหน่งสูงสุด แต่จุดเปลี่ยนเกิดขึ้นเมื่อให้กำเนิดพระโอรสในปี ค.ศ. 1856 เด็กคนนี้คือไจ่ฉุน พระโอรสของจักรพรรดิเสียนเฟิงที่จะขึ้นครองราชย์ในเวลาต่อมาในนามจักรพรรดิถงจื้อ
แค่มีพระโอรสก็เปลี่ยนสถานะทางการเมืองทันที เพราะเมื่อจักรพรรดิเสียนเฟิงสิ้นพระชนม์ในปี ค.ศ. 1861 จักรพรรดิองค์ใหม่ยังมีพระชนมายุเพียงประมาณ 5 ปี อำนาจจริงจึงต้องอยู่ในมือผู้สำเร็จราชการ
ตรงนี้แหละที่ซูสีเริ่มเปลี่ยนจากคนในวัง เป็นคนคุมเกม
ก่อนสิ้นพระชนม์ จักรพรรดิเสียนเฟิงแต่งตั้งขุนนางกลุ่มหนึ่งให้ช่วยบริหารประเทศแทนจักรพรรดิเด็ก แต่ซูสีร่วมมือกับพระพันปีฉืออันและเจ้าชายกง จัดการโค่นกลุ่มผู้สำเร็จราชการเดิมในเหตุการณ์รัฐประหารภายในราชสำนักปี ค.ศ. 1861 จากนั้นพระพันปีทั้งสองกลายเป็นศูนย์กลางอำนาจ โดยเฉพาะซูสีที่ค่อยๆ แสดงให้เห็นว่ามีทักษะอ่านคนและจัดสมดุลขุนนางสูงมาก
ไม่ได้เป็นจักรพรรดิ แต่คำตัดสินมีน้ำหนักมหาศาล
หลังจักรพรรดิถงจื้อโตขึ้น ซูสีคืนอำนาจการปกครองอย่างเป็นทางการ แต่ช่วงเวลานั้นสั้นมาก เพราะถงจื้อสิ้นพระชนม์ในปี ค.ศ. 1875 โดยไม่มีทายาท ซูสีจึงสนับสนุนเด็กชายไจ่เถียนขึ้นเป็นจักรพรรดิกวางซวี่ เด็กคนนี้เป็นพระนัดดาของซูสีและมีสายสัมพันธ์ใกล้ชิดกับราชวงศ์ ทำให้ซูสีกลับมาเป็นผู้สำเร็จราชการอีกครั้ง
นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมการพูดว่าซูสีเป็นเพียงพระพันปีที่อยู่หลังม่านจึงไม่พอ ตลอดหลายสิบปี การแต่งตั้งขุนนาง การจัดสมดุลฝ่ายต่างๆ และนโยบายสำคัญจำนวนมากล้วนผ่านอิทธิพลของซูสี แม้ไม่ได้ขึ้นครองบัลลังก์ในฐานะจักรพรรดินีผู้ปกครองโดยตรงก็ตาม
จุดที่ต้องระวังคือ ภาพจำว่าเจ้าตัวต่อต้านของตะวันตกทุกอย่างไม่ตรงนัก
ในช่วงครึ่งหลังศตวรรษที่ 19 ราชสำนักชิงมีโครงการเสริมสร้างความเข้มแข็งของประเทศ ทั้งอาวุธสมัยใหม่ อู่ต่อเรือ โรงงาน การทูต และการศึกษาความรู้จากต่างประเทศ ซูสีไม่ได้ปิดประตูใส่สิ่งเหล่านี้ทั้งหมด ปัญหาจริงอยู่ที่การเปลี่ยนแปลงของชิงเกิดท่ามกลางระบบราชการที่ใหญ่ ความขัดแย้งภายใน เงินที่จำกัด และแรงกดดันจากมหาอำนาจต่างชาติ
ปี 1898 คือจุดแตกหักครั้งสำคัญ
จักรพรรดิกวางซวี่พยายามเดินหน้าการปฏิรูปอย่างรวดเร็วในช่วงที่เรียกว่า "การปฏิรูปร้อยวัน" มีข้อเสนอเปลี่ยนทั้งการศึกษา ระบบราชการ เศรษฐกิจ และกองทัพ แต่การเดินเร็วเกินไปทำให้ขุนนางหลายกลุ่มหวาดกลัวว่าจะเสียอำนาจ สุดท้ายฝ่ายซูสีเข้าควบคุมสถานการณ์ จักรพรรดิกวางซวี่ถูกจำกัดพระราชอำนาจ และผู้นำปฏิรูปบางส่วนถูกประหารหรือหนีออกนอกประเทศ
เหตุการณ์นี้ทำให้ชื่อของซูสีถูกผูกกับคำว่า "ขวางการปฏิรูป" มายาวนาน ซึ่งมีส่วนจริง แต่เรื่องกลับพลิกอีกครั้งในไม่กี่ปีต่อมา
การตัดสินใจที่สร้างความเสียหายหนักที่สุด
ช่วงกบฏนักมวยราวปี ค.ศ. 1900 ขบวนการต่อต้านชาวต่างชาติและคริสต์ศาสนาขยายตัวอย่างรุนแรง ราชสำนักภายใต้อิทธิพลของซูสีเลือกสนับสนุนฝ่ายนักมวยและเผชิญหน้ากับมหาอำนาจต่างชาติ ผลคือกองกำลังพันธมิตรหลายชาติบุกเข้าสู่ปักกิ่ง ราชสำนักต้องหลบหนี และจีนถูกบังคับให้ยอมรับเงื่อนไขหนักจากพิธีสารนักมวย รวมถึงภาระค่าปฏิกรรมสงครามมหาศาล
นี่เป็นหนึ่งในความผิดพลาดทางการเมืองที่ยากจะปฏิเสธ เพราะการประเมินกำลังของฝ่ายตัวเองและต่างชาติผิด ส่งผลต่อทั้งความมั่นคง เศรษฐกิจ และความน่าเชื่อถือของราชวงศ์ชิง
แต่สิ่งชวนงงคือ หลังวิกฤตครั้งนั้นซูสีกลับอนุมัติการปฏิรูปครั้งใหญ่ในชุดนโยบายใหม่ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1901 เป็นต้นมา มีทั้งการปรับระบบราชการ การปรับกองทัพ การสร้างระบบการศึกษาแบบใหม่ และในปี ค.ศ. 1905 ราชสำนักยกเลิกระบบสอบจอหงวนแบบดั้งเดิมที่ใช้เป็นกลไกคัดเลือกขุนนางมายาวนานหลายศตวรรษ ต่อมายังมีความเคลื่อนไหวเตรียมการปกครองแบบรัฐธรรมนูญอีกด้วย
• ซูสีจึงไม่ใช่ตัวละครแบบขาวหรือดำ แต่เป็นนักการเมืองที่ปรับตัวตามแรงกดดันและผลประโยชน์ของราชวงศ์
• เคยสนับสนุนความทันสมัยบางด้าน แต่ต่อต้านการเปลี่ยนแปลงที่คุกคามโครงสร้างอำนาจของราชสำนัก
• เก่งในการรักษาอำนาจภายใน แต่การตัดสินใจด้านต่างประเทศบางครั้งสร้างผลเสียรุนแรง
• ภาพลักษณ์อันเลวร้ายจำนวนหนึ่งยังถูกขยายด้วยงานเขียนและข่าวลือในช่วงต้นศตวรรษที่ 20 ซึ่งนักประวัติศาสตร์รุ่นหลังพบว่าบางเรื่องขาดหลักฐานหรืออาศัยเอกสารที่ไม่น่าเชื่อถือ
ช่วงปลายชีวิตซูสียังเข้าใจเรื่องภาพลักษณ์ทางการเมืองอย่างน่าสนใจ มีการถ่ายภาพอย่างเป็นทางการและมอบพระบรมฉายาลักษณ์แก่บุคคลต่างชาติ ภาพหลายชุดที่หลงเหลืออยู่ทุกวันนี้จึงไม่ใช่แค่ภาพถ่ายเล่นๆ แต่เป็นส่วนหนึ่งของการสร้างภาพผู้ปกครองที่สง่างามและพร้อมติดต่อกับโลกภายนอก
ซูสีไทเฮาสิ้นพระชนม์วันที่ 15 พฤศจิกายน ค.ศ. 1908 เพียงหนึ่งวันหลังจักรพรรดิกวางซวี่สิ้นพระชนม์ ก่อนหน้านั้นราชสำนักเลือกผู่อี๋ เด็กวัยประมาณ 2 ปี ให้เป็นจักรพรรดิองค์ถัดไป เพียงสามปีให้หลัง การปฏิวัติซินไฮ่ก็ทำให้ระบอบจักรพรรดิจีนเดินมาถึงปลายทาง อำนาจที่ซูสีประคองไว้เกือบครึ่งศตวรรษจึงดับตามไปในเวลาไม่นาน
https://www.si.edu/collections/snapshot/cixi-last-empress-dowager-china
https://www.smithsonianmag.com/history/cixi-the-woman-behind-the-throne-22312071/
https://asia-archive.si.edu/learn/for-educators/teaching-china-with-the-smithsonian/explore-by-object/the-empress-dowager-cixi-with-foreign-envoys-wives/
https://www.cambridge.org/core/journals/modern-asian-studies/article/breaking-the-bonds-of-precedent-the-19056-government-reform-commission-and-the-remaking-of-the-qing-central-state/521E7F447999834E50257E695B55E316
https://history.state.gov/milestones/1899-1913/hay-and-china
เลข"ม้าวิ่ง" 1 ธันวาคม 2569
กะลาตาเดียว ลึกลับ หรือเพราะพันธุกรรมผิดปกติ!!
เลขน่าจับตา "แต๋วจ๋า พารวย" วันที่ 1 ธันวาคม 2569
กรมอุตุฯ เตือนฝนตกหนักถึงหนักมาก 9 จังหวัด เสี่ยงน้ำท่วมฉับพลันและน้ำป่าไหลหลาก ระหว่างวันที่ 20–22 พฤศจิกายน 2569
3 สำนักดังปล่อยแนวทางงวด 1 ธันวาคม 2569 ขนมไทย อ.น๊อตตี้ ใต้ฟ้า และเจ๊เขียว มีชุดเลขให้จับตา
ลงทุนธุรกิจสถานีชาร์จ EV ยังไงให้คุ้ม? ทำไมการใช้ระบบ BESS ถึงเป็นตัวช่วยลดค่าไฟในระยะยาว
เรื่องจริงที่เหลือเชื่อ! ย้อนประวัติศาสตร์สหรัฐอเมริกา เมื่อพ่อแม่เคยส่งลูกเล็ก ๆ ทางไปรษณีย์ เหมือนส่งพัสดุไปหาญาติ
เตือนภาคใต้ ฝนหนักถึงหนักมาก 20–22 พ.ย. ระวังน้ำท่วมฉับพลัน น้ำป่าไหลหลาก คลื่นสูง 3 เมตร
เผยเบาะแสหลุมฝังศพแองโกล-แซกซอน "ร่างทรายลึกลับ" ที่ซัตตัน ฮู (Sutton Hoo) โดยทีม Time Team
วาดรูปเทพีเสรีภาพเสร็จใน 43.5 วินาที! “เดวิด การิบัลดี” คว้าสถิติโลกกินเนสส์ฉลอง GWR Day 2026
แม่น้ำหนึ่ง งวด 1 ธ.ค. 69 เลขธูปปู่ 395 ชุดหัวใจ 6 คู่ 549-369 และอีก 10 ชุดเลขสองตัว
แฮกเกอร์เพิ่มอุณหภูมิตู้แช่เย็นซูเปอร์มาเก็ตฝรั่งเศสนับร้อยแห่งได้ง่ายดาย แค่แฮกเข้าตัวควบคุม Danfoss Controllers
วอมแบต สัตว์มหัศจรรย์จากออสเตรเลีย ผู้ขับถ่ายเป็นก้อนสี่เหลี่ยมลูกบาศก์ ความลับทางธรรมชาติที่นักวิทยาศาสตร์ยังต้องทึ่ง
6 อาชีพในตำนานของคนไทย งานที่เคยพบเห็นทั่วไป แต่วันนี้แทบไม่มีให้เห็นแล้ว
เรื่องจริงที่เหลือเชื่อ! ย้อนประวัติศาสตร์สหรัฐอเมริกา เมื่อพ่อแม่เคยส่งลูกเล็ก ๆ ทางไปรษณีย์ เหมือนส่งพัสดุไปหาญาติ
วาดรูปเทพีเสรีภาพเสร็จใน 43.5 วินาที! “เดวิด การิบัลดี” คว้าสถิติโลกกินเนสส์ฉลอง GWR Day 2026