ซูสีไทเฮา จากพระสนมสู่ผู้กุมอำนาจราชวงศ์ชิงเกือบครึ่งศตวรรษ

ชื่อของซูสีไทเฮามักถูกเล่าพร้อมคำว่าโหด ฟุ่มเฟือย และขัดขวางความเจริญ

แต่พอลองแกะเหตุการณ์จริงออกจากเรื่องเล่าที่ถูกแต่งเติม ภาพของสตรีผู้กุมอำนาจปลายราชวงศ์ชิงกลับซับซ้อนกว่านั้นเยอะ ทั้งเก่งเรื่องการเมือง เล่นเกมอำนาจอย่างแม่นยำ เคยตัดสินใจพลาดครั้งใหญ่ และในช่วงท้ายยังผลักดันการปฏิรูปหลายอย่างที่ตัวเองเคยระแวงเสียด้วยซ้ำ

จากหญิงตระกูลแมนจูสู่พระสนมของจักรพรรดิ

ซูสีไทเฮาเกิดเมื่อวันที่ 29 พฤศจิกายน ค.ศ. 1835 ในตระกูลเย่เฮ่อน่าลา ซึ่งเป็นตระกูลแมนจู เมื่อยังเป็นวัยรุ่นถูกคัดเลือกเข้าสู่ราชสำนักของจักรพรรดิเสียนเฟิง ชีวิตในวังตอนแรกไม่ได้อยู่ในตำแหน่งสูงสุด แต่จุดเปลี่ยนเกิดขึ้นเมื่อให้กำเนิดพระโอรสในปี ค.ศ. 1856 เด็กคนนี้คือไจ่ฉุน พระโอรสของจักรพรรดิเสียนเฟิงที่จะขึ้นครองราชย์ในเวลาต่อมาในนามจักรพรรดิถงจื้อ

แค่มีพระโอรสก็เปลี่ยนสถานะทางการเมืองทันที เพราะเมื่อจักรพรรดิเสียนเฟิงสิ้นพระชนม์ในปี ค.ศ. 1861 จักรพรรดิองค์ใหม่ยังมีพระชนมายุเพียงประมาณ 5 ปี อำนาจจริงจึงต้องอยู่ในมือผู้สำเร็จราชการ

ตรงนี้แหละที่ซูสีเริ่มเปลี่ยนจากคนในวัง เป็นคนคุมเกม

ก่อนสิ้นพระชนม์ จักรพรรดิเสียนเฟิงแต่งตั้งขุนนางกลุ่มหนึ่งให้ช่วยบริหารประเทศแทนจักรพรรดิเด็ก แต่ซูสีร่วมมือกับพระพันปีฉืออันและเจ้าชายกง จัดการโค่นกลุ่มผู้สำเร็จราชการเดิมในเหตุการณ์รัฐประหารภายในราชสำนักปี ค.ศ. 1861 จากนั้นพระพันปีทั้งสองกลายเป็นศูนย์กลางอำนาจ โดยเฉพาะซูสีที่ค่อยๆ แสดงให้เห็นว่ามีทักษะอ่านคนและจัดสมดุลขุนนางสูงมาก

ไม่ได้เป็นจักรพรรดิ แต่คำตัดสินมีน้ำหนักมหาศาล

หลังจักรพรรดิถงจื้อโตขึ้น ซูสีคืนอำนาจการปกครองอย่างเป็นทางการ แต่ช่วงเวลานั้นสั้นมาก เพราะถงจื้อสิ้นพระชนม์ในปี ค.ศ. 1875 โดยไม่มีทายาท ซูสีจึงสนับสนุนเด็กชายไจ่เถียนขึ้นเป็นจักรพรรดิกวางซวี่ เด็กคนนี้เป็นพระนัดดาของซูสีและมีสายสัมพันธ์ใกล้ชิดกับราชวงศ์ ทำให้ซูสีกลับมาเป็นผู้สำเร็จราชการอีกครั้ง

นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมการพูดว่าซูสีเป็นเพียงพระพันปีที่อยู่หลังม่านจึงไม่พอ ตลอดหลายสิบปี การแต่งตั้งขุนนาง การจัดสมดุลฝ่ายต่างๆ และนโยบายสำคัญจำนวนมากล้วนผ่านอิทธิพลของซูสี แม้ไม่ได้ขึ้นครองบัลลังก์ในฐานะจักรพรรดินีผู้ปกครองโดยตรงก็ตาม

จุดที่ต้องระวังคือ ภาพจำว่าเจ้าตัวต่อต้านของตะวันตกทุกอย่างไม่ตรงนัก

ในช่วงครึ่งหลังศตวรรษที่ 19 ราชสำนักชิงมีโครงการเสริมสร้างความเข้มแข็งของประเทศ ทั้งอาวุธสมัยใหม่ อู่ต่อเรือ โรงงาน การทูต และการศึกษาความรู้จากต่างประเทศ ซูสีไม่ได้ปิดประตูใส่สิ่งเหล่านี้ทั้งหมด ปัญหาจริงอยู่ที่การเปลี่ยนแปลงของชิงเกิดท่ามกลางระบบราชการที่ใหญ่ ความขัดแย้งภายใน เงินที่จำกัด และแรงกดดันจากมหาอำนาจต่างชาติ

ปี 1898 คือจุดแตกหักครั้งสำคัญ

จักรพรรดิกวางซวี่พยายามเดินหน้าการปฏิรูปอย่างรวดเร็วในช่วงที่เรียกว่า "การปฏิรูปร้อยวัน" มีข้อเสนอเปลี่ยนทั้งการศึกษา ระบบราชการ เศรษฐกิจ และกองทัพ แต่การเดินเร็วเกินไปทำให้ขุนนางหลายกลุ่มหวาดกลัวว่าจะเสียอำนาจ สุดท้ายฝ่ายซูสีเข้าควบคุมสถานการณ์ จักรพรรดิกวางซวี่ถูกจำกัดพระราชอำนาจ และผู้นำปฏิรูปบางส่วนถูกประหารหรือหนีออกนอกประเทศ

เหตุการณ์นี้ทำให้ชื่อของซูสีถูกผูกกับคำว่า "ขวางการปฏิรูป" มายาวนาน ซึ่งมีส่วนจริง แต่เรื่องกลับพลิกอีกครั้งในไม่กี่ปีต่อมา

การตัดสินใจที่สร้างความเสียหายหนักที่สุด

ช่วงกบฏนักมวยราวปี ค.ศ. 1900 ขบวนการต่อต้านชาวต่างชาติและคริสต์ศาสนาขยายตัวอย่างรุนแรง ราชสำนักภายใต้อิทธิพลของซูสีเลือกสนับสนุนฝ่ายนักมวยและเผชิญหน้ากับมหาอำนาจต่างชาติ ผลคือกองกำลังพันธมิตรหลายชาติบุกเข้าสู่ปักกิ่ง ราชสำนักต้องหลบหนี และจีนถูกบังคับให้ยอมรับเงื่อนไขหนักจากพิธีสารนักมวย รวมถึงภาระค่าปฏิกรรมสงครามมหาศาล

นี่เป็นหนึ่งในความผิดพลาดทางการเมืองที่ยากจะปฏิเสธ เพราะการประเมินกำลังของฝ่ายตัวเองและต่างชาติผิด ส่งผลต่อทั้งความมั่นคง เศรษฐกิจ และความน่าเชื่อถือของราชวงศ์ชิง

แต่สิ่งชวนงงคือ หลังวิกฤตครั้งนั้นซูสีกลับอนุมัติการปฏิรูปครั้งใหญ่ในชุดนโยบายใหม่ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1901 เป็นต้นมา มีทั้งการปรับระบบราชการ การปรับกองทัพ การสร้างระบบการศึกษาแบบใหม่ และในปี ค.ศ. 1905 ราชสำนักยกเลิกระบบสอบจอหงวนแบบดั้งเดิมที่ใช้เป็นกลไกคัดเลือกขุนนางมายาวนานหลายศตวรรษ ต่อมายังมีความเคลื่อนไหวเตรียมการปกครองแบบรัฐธรรมนูญอีกด้วย

• ซูสีจึงไม่ใช่ตัวละครแบบขาวหรือดำ แต่เป็นนักการเมืองที่ปรับตัวตามแรงกดดันและผลประโยชน์ของราชวงศ์

• เคยสนับสนุนความทันสมัยบางด้าน แต่ต่อต้านการเปลี่ยนแปลงที่คุกคามโครงสร้างอำนาจของราชสำนัก

• เก่งในการรักษาอำนาจภายใน แต่การตัดสินใจด้านต่างประเทศบางครั้งสร้างผลเสียรุนแรง

• ภาพลักษณ์อันเลวร้ายจำนวนหนึ่งยังถูกขยายด้วยงานเขียนและข่าวลือในช่วงต้นศตวรรษที่ 20 ซึ่งนักประวัติศาสตร์รุ่นหลังพบว่าบางเรื่องขาดหลักฐานหรืออาศัยเอกสารที่ไม่น่าเชื่อถือ

ช่วงปลายชีวิตซูสียังเข้าใจเรื่องภาพลักษณ์ทางการเมืองอย่างน่าสนใจ มีการถ่ายภาพอย่างเป็นทางการและมอบพระบรมฉายาลักษณ์แก่บุคคลต่างชาติ ภาพหลายชุดที่หลงเหลืออยู่ทุกวันนี้จึงไม่ใช่แค่ภาพถ่ายเล่นๆ แต่เป็นส่วนหนึ่งของการสร้างภาพผู้ปกครองที่สง่างามและพร้อมติดต่อกับโลกภายนอก

ซูสีไทเฮาสิ้นพระชนม์วันที่ 15 พฤศจิกายน ค.ศ. 1908 เพียงหนึ่งวันหลังจักรพรรดิกวางซวี่สิ้นพระชนม์ ก่อนหน้านั้นราชสำนักเลือกผู่อี๋ เด็กวัยประมาณ 2 ปี ให้เป็นจักรพรรดิองค์ถัดไป เพียงสามปีให้หลัง การปฏิวัติซินไฮ่ก็ทำให้ระบอบจักรพรรดิจีนเดินมาถึงปลายทาง อำนาจที่ซูสีประคองไว้เกือบครึ่งศตวรรษจึงดับตามไปในเวลาไม่นาน