ย้อนรอยตลาดน้ำวัดไทร ตลาดเรือธนบุรีที่ดังไกล ก่อนถนนเปลี่ยนวิถีค้าขายริมคลอง

ครั้งหนึ่ง วัดไทรคือภาพจำของตลาดน้ำไทยในสายตาชาวโลก

ถ้าย้อนกลับไปฝั่งธนบุรีช่วงกลางศตวรรษที่ 20 ภาพตรงหน้าวัดไทรไม่ได้เป็นตลาดเช้าแบบที่เห็นกันทุกวันนี้ แต่เป็นคลองที่แน่นไปด้วยเรือสินค้า เรือจากสวน และคนซื้อของที่ใช้ทางน้ำเป็นถนนสายหลักของชีวิตประจำวัน

จุดนี้ต้องแยกให้ชัดก่อนว่า ตลาดน้ำวัดไทรไม่ใช่ตลาดน้ำแห่งแรกที่เกิดขึ้นในประเทศไทย เพราะตลาดเรือตามแม่น้ำและลำคลองมีมาก่อนหน้านั้นนานแล้ว ความพิเศษของวัดไทรอยู่ตรงที่งานศึกษาประวัติศาสตร์การท่องเที่ยวจัดให้เป็น ตลาดน้ำแห่งแรกที่ถูกพัฒนาให้กลายเป็นแหล่งท่องเที่ยวอย่างจริงจัง โดยมีนักท่องเที่ยวต่างชาติเป็นกลุ่มสำคัญ ก่อนที่ชื่อของตลาดน้ำดำเนินสะดวกจะขึ้นมาแทนในเวลาต่อมา

ทำไมต้องเป็นวัดไทร?

คำตอบซ่อนอยู่ในภูมิศาสตร์ของธนบุรีเลย พื้นที่ฝั่งตะวันตกของเจ้าพระยาเดิมเต็มไปด้วยสวนและคลองย่อย คลองสนามชัยหรือคลองด่านซึ่งผ่านวัดไทรสามารถเชื่อมต่อกับคลองบางหลวง คลองดาวคะนอง คลองบางขุนเทียน คลองบางมด และเครือข่ายน้ำอีกหลายสาย สินค้าจากสวนจึงไหลเข้าหาตลาดด้วยเรือได้ง่ายมาก

ลองนึกภาพชาวสวนเก็บผลไม้ตอนเช้ามืด วางลงเรือ แล้วพายออกจากสวนผ่านคลองย่อย ก่อนมารวมกันตรงหน้าวัด ไม่ต้องมีรถกระบะ ไม่ต้องมีลานจอดรถ ไม่ต้องขนของขึ้นลงหลายทอด ตัวคลองทำหน้าที่พร้อมกันทั้งถนน ลานค้าส่ง และพื้นที่ค้าปลีก

ของขายไม่ได้มีแค่ผลไม้ แต่มีผัก ปลา เนื้อหมู หมากพลู น้ำตาล เกลือ ของกินของใช้ รวมถึงผลผลิตขึ้นชื่อจากพื้นที่สวนฝั่งธนบุรี เช่น ลิ้นจี่และผลไม้จากสวนบางขุนเทียน การซื้อขายจึงไม่ใช่ฉากที่จัดขึ้นเพื่อนักท่องเที่ยว มันเป็นระบบเศรษฐกิจจริงของชุมชนก่อนจะถูกค้นพบในฐานะแหล่งเที่ยวเสียอีก

เรื่องน่าสนใจอีกอย่างคือตลาดน้ำวัดไทรไม่ได้เกิดโดดๆ ก่อนหน้านั้นบริเวณหน้าวัดจอมทองหรือวัดราชโอรสารามเคยมีตลาดแพและตลาดเรือคึกคักมาก่อน เมื่อจุดเชื่อมต่อการเดินทางและสถานีรถไฟเปลี่ยน ความคึกคักทางการค้าก็ค่อยๆ เคลื่อนตามมาทางวัดไทร จนช่วงก่อนสงครามโลกครั้งที่ 2 ถึงหลังสงคราม ตลาดวัดไทรเติบโตขึ้นเต็มตัว

แล้วมันดังระดับไหน?

ช่วงที่อุตสาหกรรมท่องเที่ยวไทยเริ่มเปิดรับนักเดินทางต่างชาติมากขึ้น ภาพแม่ค้าพายเรือขายผลไม้กลายเป็นภาพประเทศไทยที่ขายได้ดีมาก วัดไทรอยู่ใกล้กรุงเทพฯ กว่าตลาดน้ำต่างจังหวัด การพาคณะนักท่องเที่ยวมาดูชีวิตริมคลองจึงทำได้สะดวก

หลักฐานหนึ่งที่บอกสถานะของสถานที่นี้ได้ชัดคือเดือนธันวาคม พ.ศ. 2507 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 ทรงพาเจ้าชายอากิฮิโต มกุฎราชกุมารญี่ปุ่น และเจ้าหญิงมิชิโกะ เสด็จฯ เยือนตลาดน้ำวัดไทร ภาพเหตุการณ์นั้นสะท้อนว่าตลาดแห่งนี้ไม่ได้เป็นเพียงตลาดชุมชน แต่กลายเป็นพื้นที่นำเสนอวิถีชีวิตไทยต่อแขกต่างประเทศแล้ว

แล้วความเปลี่ยนแปลงก็มาแบบไม่ต้องมีใครประกาศวันปิดตลาด

ถนนไม่ได้แค่พารถเข้ามา แต่มันเปลี่ยนตรรกะของเมืองทั้งระบบ

เมื่อโครงข่ายถนนพัฒนาขึ้นในช่วงทศวรรษ 1950-1960 การขนส่งสินค้าทางบกเร็วขึ้นและควบคุมเวลาได้ง่ายกว่า พ่อค้าแม่ค้าจำนวนหนึ่งเลือกขายในตลาดบนบกแทน ตลาดไม่จำเป็นต้องรอระดับน้ำ เรือสินค้าไม่จำเป็นต้องพายผ่านคลองหลายทอด ลูกค้าก็สามารถมาถึงด้วยรถได้ตรงกว่าเดิม

• หน้าบ้านเปลี่ยนด้าน บ้านที่เคยหันรับคลองเริ่มให้ความสำคัญกับถนน

• ตลาดเปลี่ยนตำแหน่ง การซื้อขายย้ายจากเรือและท่าน้ำเข้าอาคารหรือแผงบนบก

• คลองเสียบทบาททางเศรษฐกิจ เมื่อไม่มีเหตุให้ต้องใช้เรือทุกวัน การดูแลเส้นทางน้ำก็ลดลงตามไปด้วย

• เมืองสวนกลายเป็นเมืองบก สวนถูกแบ่งแปลง อาคารพาณิชย์และที่อยู่อาศัยหนาแน่นขึ้น ขณะที่ระบบคลองเดิมถูกตัดขาดบางส่วน

เพราะงั้นคำว่า ตึกแถวทำลายตลาดน้ำ ถ้าพูดตรงๆ ก็แรงเกินหลักฐานไปหน่อย สิ่งที่เกิดจริงเป็นกระบวนการสะสม ทั้งถนน ตลาดบก การขยายตัวของเมือง ประตูระบายน้ำที่ทำให้การเดินเรือบางเส้นลำบากขึ้น และปัญหาคุณภาพน้ำ เมื่อองค์ประกอบเหล่านี้มาพร้อมกัน ระบบเศรษฐกิจที่เคยผูกกับคลองก็เริ่มไม่คุ้มที่จะรักษารูปแบบเดิมไว้

งานศึกษาตลาดน้ำไทยบางชิ้นระบุว่าตลาดน้ำวัดไทรในฐานะตลาดเรือแบบเดิมเสื่อมลงตั้งแต่ช่วงทศวรรษ 1960 เพราะผู้ค้าหันไปตลาดบนบก ขณะที่ข้อมูลประวัติศาสตร์ท้องถิ่นอีกสายชี้ว่าความคึกคักยังหลงเหลือต่อมาและเริ่มลดลงชัดเจนราวหลัง พ.ศ. 2520 สองข้อมูลนี้ไม่ได้ขัดกันเสียทีเดียว เพราะสิ่งที่หายไปไม่ใช่สวิตช์เปิดปิด แต่เป็นการค่อยๆ เปลี่ยนจากตลาดน้ำจริง ไปสู่ตลาดที่พึ่งทางบกมากขึ้นเรื่อยๆ

กรุงเทพมหานครเคยพยายามฟื้นตลาดน้ำวัดไทรอีกครั้งใน พ.ศ. 2545 แต่โครงการดำเนินอยู่เพียงไม่กี่ปีก็ยุติ ปัจจุบันพื้นที่ยังมีตลาดและชุมชนวัดไทรอยู่ เพียงแต่ภาพเรือนับสิบลำเบียดกันขายสินค้าแบบอดีตไม่ได้กลับมาเป็นระบบเศรษฐกิจประจำวันแล้ว

สิ่งที่หายไปจริงๆ จึงไม่ใช่แค่ตลาด แต่คือเมืองที่เคยออกแบบชีวิตตามน้ำ

นี่แหละจุดที่เรื่องตลาดน้ำวัดไทรน่าสนใจมาก เพราะมันทำให้เห็นว่าแค่เปลี่ยนโครงข่ายคมนาคม เมืองทั้งเมืองสามารถเปลี่ยนพฤติกรรมได้ บ้านเปลี่ยนด้าน ร้านค้าเปลี่ยนที่ สินค้าเปลี่ยนเส้นทาง และคลองที่เคยเป็นศูนย์กลางชีวิตก็กลายเป็นด้านหลังของเมืองภายในเวลาไม่กี่สิบปี