ปาฏิหาริย์พระธาตุไม่ได้มีแค่ไทย เมื่อบันทึกหลายประเทศเล่าเรื่องคล้ายกันมานาน

เรื่องพระธาตุไม่ได้หยุดอยู่แค่ความเชื่อแบบไทย

ประเด็นนี้น่าสนใจตรงที่ ถ้าพูดถึงพระธาตุแล้วมีคนเล่าว่า เพิ่มจำนวน เปลี่ยนสี ปรากฏขึ้นใหม่ หรือมีเหตุการณ์ประหลาดเกิดขึ้นระหว่างการบูชา หลายคนอาจนึกทันทีว่านี่เป็นเรื่องเล่าเฉพาะในสังคมไทย แต่พอลองเปิดประวัติศาสตร์พุทธศาสนาในเอเชีย ภาพกลับไม่ใช่แบบนั้นเลย

จีนมีบันทึกเรื่องพระธาตุกับเหตุอัศจรรย์มานานมาก

งานศึกษาประวัติศาสตร์พุทธศาสนาจีนพบว่า ในยุคที่การบูชาพระธาตุกำลังแพร่หลาย เรื่องเล่าเกี่ยวกับสิ่งที่เรียกว่า การตอบสนองอันอัศจรรย์ มีบทบาทสำคัญมาก บันทึกบางกลุ่มกล่าวถึงการปรากฏของพระธาตุ แสง หรือเหตุผิดธรรมดาที่ผู้ศรัทธาเชื่อมโยงกับบุญและความศรัทธา

จุดที่ควรแยกให้ออกคือ นักประวัติศาสตร์ไม่ได้กำลังประกาศว่าเหตุอัศจรรย์เหล่านั้นพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์แล้ว แต่กำลังบอกว่า เรื่องเล่าแบบนี้มีอยู่จริงในเอกสารจีนโบราณ และมีผลต่อการสร้างวัฒนธรรมบูชาพระธาตุอย่างชัดเจน

หลักฐานทางโบราณคดีก็มีอีกชั้นหนึ่ง มีการพบผอบหรือภาชนะบรรจุพระธาตุในจีนตั้งแต่ช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 5 ทำให้เห็นว่าการประดิษฐานวัตถุศักดิ์สิทธิ์เกี่ยวข้องกับพุทธศาสนาจีนมายาวนาน ไม่ใช่วัฒนธรรมที่เพิ่งเกิดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

ญี่ปุ่นก็มีวัฒนธรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุ

ในญี่ปุ่นมีคำเรียกพระบรมสารีริกธาตุว่า บุชชะริ หรือ Busshari และมีงานวิชาการศึกษาบทบาทของพระธาตุในญี่ปุ่นยุคกลางโดยตรง โดยเฉพาะช่วงประมาณคริสต์ศตวรรษที่ 9-14

พระธาตุในบริบทญี่ปุ่นไม่ได้อยู่แค่ในพื้นที่ของความศรัทธาส่วนบุคคล แต่ยังเกี่ยวพันกับวัด พระสงฆ์ ราชสำนัก และชนชั้นสูง การครอบครองหรืออุปถัมภ์พระธาตุจึงมีทั้งมิติทางศาสนาและมิติทางอำนาจทางสังคมอยู่พร้อมกัน

ตรงนี้ทำให้ภาพที่ว่า คนไทยเป็นกลุ่มเดียวที่ให้ความสำคัญกับพระธาตุ ดูจะไม่ตรงกับประวัติศาสตร์นัก

ลังกายิ่งชัด เพราะพระธาตุผูกกับรัฐและเมือง

ศรีลังกามีประเพณีเกี่ยวกับพระบรมสารีริกธาตุยาวนานมาก เจดีย์สำคัญจำนวนมากถูกสร้างขึ้นเพื่อประดิษฐานพระธาตุ ขณะที่พระเขี้ยวแก้วกลายเป็นหนึ่งในวัตถุศักดิ์สิทธิ์สำคัญที่สุดของพุทธศาสนาในประเทศ

สิ่งที่น่าสังเกตคือพระธาตุไม่ได้ทำหน้าที่เพียงเป็นของสำหรับกราบไหว้ แต่ในหลายยุคยังสัมพันธ์กับ ความชอบธรรมของกษัตริย์ การคุ้มครองพระศาสนา และศูนย์กลางของชุมชน ด้วย

แนวคิดเรื่องการแบ่งพระบรมสารีริกธาตุหลังพระพุทธเจ้าปรินิพพานก็เก่าแก่กว่าประเพณีไทยมาก ในพระสูตรว่าด้วยมหาปรินิพพานมีเรื่องการแบ่งพระบรมสารีริกธาตุให้กลุ่มต่างๆ ก่อนนำไปสร้างสถูปบรรจุไว้ นั่นหมายความว่าแก่นของการบูชาพระธาตุย้อนกลับไปถึงวรรณกรรมพุทธยุคต้น ไม่ได้เริ่มจากวัฒนธรรมไทยภายหลัง

พม่าก็มีโลกของพระธาตุที่ใหญ่มาก

งานศึกษาวัฒนธรรมพม่าชี้ว่าการบูชาพระบรมสารีริกธาตุและพระพุทธรูปเป็นองค์ประกอบสำคัญของพุทธศาสนาเถรวาทในพม่า ตั้งแต่การปฏิบัติส่วนบุคคลไปจนถึงพิธีกรรมระดับชุมชนและราชสำนัก

กรณีที่เห็นภาพชัดในประวัติศาสตร์สมัยใหม่คือพระธาตุของพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ ซึ่งถูกค้นพบในอินเดียช่วงศตวรรษที่ 19 ก่อนผ่านการเคลื่อนย้ายและนำกลับมาประดิษฐานในเอเชียในเวลาต่อมา เรื่องนี้มีเอกสารทางโบราณคดี เอกสารพิพิธภัณฑ์ และหนังสือพิมพ์ประกอบ ไม่ได้มีแต่ตำนานปากต่อปาก

แล้วเรื่องพระธาตุเพิ่มจำนวนล่ะ?

นี่คือส่วนที่ต้องระวังที่สุด เพราะมีคนในชุมชนพุทธหลายประเทศเล่าประสบการณ์ว่าพระธาตุสามารถเพิ่มจำนวนหรือปรากฏขึ้นได้ และเรื่องทำนองนี้ยังถูกเล่าจนถึงปัจจุบัน แต่ การมีบันทึกว่าคนเชื่อหรือมีผู้กล่าวว่าเคยเห็น ไม่เท่ากับการพิสูจน์ว่าปรากฏการณ์นั้นเกิดจากสิ่งเหนือธรรมชาติ

เม็ดหรือผลึกหลังการฌาปนกิจอาจมีที่มาได้หลายแบบ การตรวจสอบว่าชิ้นใดเป็นกระดูก ผลึก แร่ วัสดุจากเครื่องประดับ หรือสิ่งอื่น ต้องใช้การวิเคราะห์ทางกายภาพและเคมีเป็นรายกรณี ดังนั้นการเห็นวัตถุเม็ดเล็กๆ แล้วสรุปทันทีว่าเป็นพระธาตุแท้ หรือกลับกันสรุปว่าเป็นของปลอมทั้งหมด ก็เร็วเกินข้อมูลเหมือนกัน

สิ่งที่ประวัติศาสตร์ตอบได้ค่อนข้างมั่นคงกว่าคือ วัฒนธรรมพระธาตุเป็นปรากฏการณ์ข้ามประเทศ จีน ญี่ปุ่น ศรีลังกา พม่า อินเดีย และชุมชนพุทธอีกหลายแห่งต่างมีประวัติการเก็บ ประดิษฐาน เคลื่อนย้าย และบูชาพระธาตุในรูปแบบของตัวเอง บางแห่งยังมีเรื่องอัศจรรย์ประกอบอยู่ในเอกสารทางศาสนาด้วย

เพราะงั้นคำถามว่า “คนไทยคิดเรื่องปาฏิหาริย์พระธาตุขึ้นมาเองหรือเปล่า” ถ้ามองในเชิงประวัติศาสตร์ คำตอบคือ ไม่ใช่ เพราะความเชื่อและเรื่องเล่าคล้ายกันปรากฏนอกไทยมานานแล้ว

แต่ถ้าถามต่อว่า “ปาฏิหาริย์เหล่านั้นเกิดขึ้นจริงตามคำอธิบายทางศาสนาหรือไม่” นั่นเป็นอีกคำถามหนึ่ง ซึ่งประวัติศาสตร์บอกได้เพียงว่าใครเชื่ออะไร บันทึกอะไรไว้ และวัฒนธรรมนั้นแพร่กระจายอย่างไร ส่วนการพิสูจน์กลไกเหนือธรรมชาติเป็นคนละเรื่องกับการยืนยันว่าบันทึกทางประวัติศาสตร์มีอยู่จริง

สองเรื่องนี้แยกกันได้ แล้วพอแยกออก การศึกษาพระธาตุกลับน่าสนใจขึ้นเยอะ เพราะไม่จำเป็นต้องเลือกแค่เชื่อทั้งหมดหรือปฏิเสธทั้งหมดก็ได้