ทำไมเรือแสนแสบถึงจอดรับส่งผู้โดยสารเร็ว จนบางท่าดูเหมือนหยุดไม่ถึงสิบวินาที

ใครเคยนั่งเรือคลองแสนแสบช่วงเช้าหรือเย็นน่าจะเคยเห็นภาพเดิมๆ เรือพุ่งเข้าท่า คนประจำเรือคว้าเชือก ตวัดเข้ากับเสา คนบนเรือก้าวขึ้น คนบนท่าก้าวลงไปแทน แล้วไม่กี่อึดใจเครื่องก็คำรามพาเรือออกต่อ จังหวะทั้งหมดเร็วเสียจนบางท่าดูเหมือนเรือหยุดไม่ถึงสิบวินาที ทั้งที่บนเรืออาจมีคนแน่นเต็มลำ

จุดสำคัญคือ สิบวินาทีไม่ได้เป็นมาตรฐานทางการว่าทุกท่าต้องทำเวลาให้ได้เท่านี้ ระยะจอดจริงขึ้นอยู่กับจำนวนคน คลื่น ระดับน้ำ สภาพท่า และจังหวะของเรือ แต่ภาพที่เห็นว่าเร็วมากนั้นมีเหตุผลอยู่หลายอย่าง และส่วนใหญ่เกิดจากระบบที่ถูกฝึกจนแทบเป็นท่าประจำ

อย่างแรก เรือไม่ได้เทียบท่าแบบเรือใหญ่ที่ต้องค่อยๆ ดับเครื่อง ผูกหัว ผูกท้าย เปิดประตู แล้วรอพนักงานจัดคิว เรือแสนแสบถูกใช้งานกับคลองแคบและท่าที่อยู่ถี่ คนขับจึงลดความเร็วแล้วประคองลำเรือเข้าหาท่า ขณะที่คนประจำเรือเตรียมเชือกไว้แล้ว พอกราบเรือเข้าระยะก็ใช้เชือกเกี่ยวเสาและพันยึดอย่างรวดเร็ว งานของกระเป๋าเรือไม่ได้มีแค่เก็บเงิน แต่ต้องดูจังหวะเรือ จังหวะคลื่น และจังหวะก้าวขึ้นท่าเพื่อพันเชือกให้ลำเรืออยู่ชิดพอสำหรับให้ผู้โดยสารขึ้นลงได้

นิตยสารอะเดย์เคยตามดูการทำงานของกระเป๋าเรือแสนแสบ พบว่าการเกี่ยวเชือกเป็นทักษะสำคัญ ต้องตวัดเชือกเข้ากับเสาแล้วพันยึดหลายรอบ ใช้ทั้งแรงแขน ความไว และการอ่านจังหวะลำเรือ งานแบบนี้ทำซ้ำตั้งแต่เที่ยวแรกไปจนถึงเที่ยวท้ายๆ ของวัน พอทำเป็นร้อยเป็นพันครั้ง การเคลื่อนไหวที่คนทั่วไปต้องคิดทีละขั้นจึงกลายเป็นการทำต่อเนื่องแทบอัตโนมัติ

ตรงนี้แหละที่ทำให้เสียเวลาน้อย เพราะหลายขั้นตอนเกิดพร้อมกัน คนขับประคองเรือ คนประจำเรือยึดเชือก ผู้โดยสารที่กำลังจะลงมักลุกเตรียมตัวตั้งแต่ก่อนถึงท่า ส่วนคนที่รออยู่บนท่าก็มักยืนใกล้จุดขึ้นลงอยู่แล้ว พอเรือชิดจึงไม่ต้องเริ่มทุกอย่างจากศูนย์

ผู้โดยสารจำนวนมากก็เป็นขาประจำ เส้นทางเดิม ท่าเดิม เวลาเดิม คนที่นั่งทุกวันรู้ว่าควรขยับไปตรงไหนก่อนถึงท่า รู้ว่าต้องจับเชือกตรงไหน และรู้จังหวะว่าคนบนเรือต้องลงก่อนแล้วคนบนท่าจึงขึ้นตาม จึงเกิดสภาพคล้ายระบบที่ทุกคนจำหน้าที่ของตัวเองได้โดยไม่ต้องมีคนคอยอธิบายทุกเที่ยว

ขนาดตอนเก็บค่าโดยสารยังมีวัฒนธรรมของความเร็วอยู่ด้วย กระเป๋าเรือเดินเก็บเงินระหว่างที่เรือกำลังแล่น ไม่ได้ตั้งเครื่องเก็บค่าโดยสารขวางอยู่ตรงทางขึ้นแล้วให้ทุกคนจ่ายทีละคน ขาประจำบางส่วนยังคุ้นกับราคาและวิธีสื่อสารกับกระเป๋าเรือ จึงใช้เวลาเพียงไม่กี่วินาทีในการจ่ายเงิน นั่นหมายความว่าเวลาที่เรือจอดจริงๆ ถูกใช้เกือบทั้งหมดกับการเอาคนลงและรับคนขึ้น ไม่ต้องเสียเวลาเก็บค่าโดยสารหน้าท่า

โครงสร้างของเรือก็ช่วย ตัวเรือยาวและมีจุดก้าวขึ้นลงตามแนวด้านข้าง ผู้โดยสารไม่ต้องเดินผ่านประตูแคบเพียงบานเดียวแบบรถบางประเภท หากตำแหน่งเรือกับท่าเหมาะ คนหลายคนสามารถทยอยขยับได้ต่อเนื่อง คนหนึ่งก้าวออก อีกคนก็เตรียมก้าวตามอยู่แล้ว จังหวะจึงไหลเร็วมาก

ลองมองเป็นสายการทำงานสั้นๆ ก่อนถึงท่า คนที่จะลงเตรียมตัว คนขับลดคันเร่ง คนประจำเรือถือเชือกพร้อม พอเรือเข้าระยะ เชือกถูกเกี่ยว ลำเรือถูกดึงเข้าหาท่า คนลงออก คนขึ้นตาม จากนั้นปลดเชือกแล้วเรือออก ทุกขั้นแทบไม่มีช่วงว่างระหว่างกัน ต่างฝ่ายต่างทำหน้าที่พร้อมกัน จึงดูเหมือนเรือเข้ามาแตะท่าแล้วเด้งออกทันที

อีกเหตุผลคือเส้นทางคลองแสนแสบมีการเดินเรือจำนวนมากและต้องรับผู้โดยสารต่อเนื่อง กรมเจ้าท่ายังรวบรวมข้อมูลจำนวนผู้โดยสาร จำนวนเที่ยวเรือ เวลาให้บริการ และรายละเอียดท่าเทียบเรือของคลองแสนแสบเป็นประจำ ระบบลักษณะนี้ถ้าจอดเพิ่มท่าละเพียงครึ่งนาที เมื่อผ่านหลายท่าก็กลายเป็นเวลาสะสมหลายนาที และเมื่อคูณกับเรือหลายเที่ยว ตารางทั้งสายก็ขยับตามไปด้วย การลดเวลาจอดจึงมีผลกับความถี่ของบริการโดยตรง

แต่ความเร็วนี้มีอีกด้านที่ต้องระวัง การขึ้นลงเรือไม่เหมือนก้าวขึ้นรถเมล์ พื้นเรือขยับตามคลื่น มีช่องว่างระหว่างกราบกับท่า และระดับเรือเปลี่ยนได้ตามจำนวนผู้โดยสารกับระดับน้ำ ในอดีตเคยมีการตั้งข้อสังเกตเรื่องการเทียบท่าไม่สนิท จุดจับ และความปลอดภัยช่วงเวลาเร่งรีบ จนหน่วยงานที่เกี่ยวข้องต้องหารือเรื่องการปรับมาตรการความปลอดภัย

เพราะงั้นภาพเรือจอดเร็วไม่ควรถูกเข้าใจว่าเป็นสัญญาณให้รีบกระโดดขึ้นหรือลงก่อนเรืออยู่ในตำแหน่ง การทำงานที่เร็วของคนประจำเรือมีไว้เพื่อลดเวลาส่วนที่ไม่จำเป็น ไม่ได้หมายความว่าต้องแลกกับการข้ามจังหวะปลอดภัย ผู้โดยสารควรรอให้เรือเข้าท่าและถูกยึดไว้เรียบร้อย จับจุดที่มั่นคง แล้วค่อยก้าวตามจังหวะ

สิ่งที่ทำให้เรือแสนแสบดูเหมือนหยุดเพียงไม่กี่วินาทีจึงไม่ใช่เคล็ดลับจากเครื่องยนต์อย่างเดียว แต่มาจากคนขับที่รู้ระยะ กระเป๋าเรือที่ผูกเชือกจนคล่อง ผู้โดยสารขาประจำที่เตรียมตัวล่วงหน้า การเก็บเงินระหว่างเดินทาง และขั้นตอนหลายอย่างที่เกิดพร้อมกัน พอทุกส่วนทำงานต่อเนื่อง สิ่งที่ดูวุ่นวายจากข้างท่ากลับมีลำดับของมันชัดเจน เพียงเป็นลำดับที่เกิดเร็วมากจนสายตาตามแทบไม่ทัน