สหภาพโซเวียตล่มได้อย่างไร จากมหาอำนาจคู่โลกสู่การหายไปในปี 1991

ภาพของสหภาพโซเวียตช่วงสงครามเย็นดูแข็งแกร่งชนิดที่แทบไม่มีใครคิดว่าประเทศขนาดมหึมานี้จะหายไปจากแผนที่ได้ มีอาวุธนิวเคลียร์ กองทัพขนาดใหญ่ ส่งมนุษย์ขึ้นสู่อวกาศ แข่งขันกับสหรัฐฯ ได้แทบทุกสนาม และมีอิทธิพลครอบคลุมยุโรปตะวันออกหลายประเทศ แต่พอถึงปลายปี 1991 ชื่อสหภาพโซเวียตก็กลายเป็นอดีต

เรื่องนี้ไม่ได้เกิดจากเหตุการณ์เดียว และก็ไม่ใช่แค่เรื่องมิคาอิล กอร์บาชอฟทำประเทศพังอย่างที่ชอบเล่ากันแบบสั้นๆ ปัญหาหลายอย่างสะสมมานานตั้งแต่ก่อนกอร์บาชอฟขึ้นสู่อำนาจเสียอีก

ช่วงการปกครองของเลโอนิด เบรจเนฟ ระหว่างปี 1964-1982 ภายหลังถูกเรียกว่าเป็นยุคแห่งความชะงักงัน เศรษฐกิจแบบวางแผนจากส่วนกลางเคยทำงานได้ดีมากตอนประเทศต้องเร่งสร้างโรงงาน เหล็ก พลังงาน และอุตสาหกรรมหนัก แต่พอเศรษฐกิจซับซ้อนขึ้น ระบบที่ต้องรอคำสั่งจากบนลงล่างกลับตอบสนองความต้องการของผู้บริโภคได้ช้า โรงงานจำนวนมากถูกประเมินจากเป้าหมายการผลิตมากกว่าคุณภาพหรือความคุ้มค่า จึงเกิดแรงจูงใจแปลกๆ เช่น ผลิตให้ครบจำนวนตามแผนก่อน โดยไม่ได้สนใจว่าของที่ผลิตออกมาตรงกับสิ่งที่ประชาชนต้องการหรือไม่

ขณะเดียวกันรัฐยังต้องแบกการแข่งขันทางทหารกับสหรัฐฯ ทั้งกองทัพขนาดใหญ่ อาวุธนิวเคลียร์ เทคโนโลยีอวกาศ และเครือข่ายพันธมิตรทั่วโลก ทรัพยากรที่ใช้รักษาสถานะมหาอำนาจจึงต้องแบ่งออกจากการพัฒนาเศรษฐกิจภายในประเทศ

ปลายปี 1979 โซเวียตส่งกองกำลังเข้าอัฟกานิสถาน สงครามยืดเยื้อเกือบสิบปี กลายเป็นภาระทั้งด้านกำลังพล เงิน และภาพลักษณ์ ก่อนที่กองกำลังโซเวียตจะถอนออกทั้งหมดในปี 1989 นี่ไม่ได้เป็นสาเหตุเดียวที่ทำให้ประเทศล่ม แต่เป็นอีกแรงกดดันในช่วงที่ระบบเดิมเริ่มมีปัญหาอยู่แล้ว

พอมิคาอิล กอร์บาชอฟขึ้นเป็นผู้นำในปี 1985 จุดประสงค์แรกไม่ได้ต้องการยุบสหภาพโซเวียต ตรงกันข้าม เป้าหมายคือช่วยให้ระบบอยู่รอดด้วยการปฏิรูป

คำสำคัญสองคำจึงโผล่ขึ้นมา คือ perestroika หรือการปรับโครงสร้าง และ glasnost หรือการเปิดกว้าง

Perestroika พยายามทำให้เศรษฐกิจและการบริหารยืดหยุ่นขึ้น เปิดพื้นที่ให้กิจกรรมทางเศรษฐกิจบางประเภทมีความเป็นอิสระมากกว่าเดิม ขณะที่ glasnost เปิดพื้นที่ให้สื่อและประชาชนพูดถึงปัญหาของประเทศได้มากขึ้น เรื่องที่เคยถูกเก็บเงียบ เช่น ความผิดพลาดของรัฐ การคอร์รัปชัน ประวัติศาสตร์ด้านมืด หรือประสิทธิภาพของระบบ เริ่มถูกพูดถึงอย่างเปิดเผย

ปัญหาอยู่ตรงนี้เลย การเปิดระบบที่เคยควบคุมข้อมูลอย่างเข้มงวดไม่ได้ทำให้คนเห็นแค่ข้อดีของการปฏิรูป แต่มันทำให้ความไม่พอใจที่สะสมมาหลายสิบปีถูกปล่อยออกมาพร้อมกันด้วย

หลายสาธารณรัฐในสหภาพโซเวียตมีภาษา ประวัติศาสตร์ และอัตลักษณ์ของตัวเอง เมื่ออำนาจจากมอสโกอ่อนลง กระแสชาตินิยมและความต้องการปกครองตัวเองก็แข็งแรงขึ้น โดยเฉพาะในรัฐบอลติก และต่อมากระแสเรียกร้องอำนาจอธิปไตยขยายไปยังสาธารณรัฐอื่นๆ

ปี 1989 ยิ่งเป็นสัญญาณใหญ่ รัฐบาลคอมมิวนิสต์ในยุโรปตะวันออกทยอยสูญเสียอำนาจ กำแพงเบอร์ลินล่มในเดือนพฤศจิกายน และรัฐบาลโซเวียตภายใต้กอร์บาชอฟไม่ได้ส่งกองทัพเข้าไปบังคับประเทศเหล่านั้นให้กลับมาอยู่ภายใต้ระเบียบเดิมเหมือนที่เคยเกิดขึ้นในอดีต อิทธิพลของมอสโกในยุโรปตะวันออกจึงหดตัวอย่างรวดเร็ว

แต่จุดแตกหักจริงๆ มาในเดือนสิงหาคม 1991 กลุ่มผู้นำสายแข็งในพรรคคอมมิวนิสต์และหน่วยงานรัฐพยายามก่อรัฐประหารเพื่อหยุดการเปลี่ยนแปลง กอร์บาชอฟถูกควบคุมตัวอยู่ที่บ้านพักในไครเมีย ขณะที่รถถังเข้าสู่กรุงมอสโก

สิ่งที่คนก่อรัฐประหารคาดไม่ถึงคือการต่อต้านจากประชาชนและบอริส เยลต์ซิน ผู้นำของสาธารณรัฐรัสเซีย เยลต์ซินกลายเป็นภาพจำของเหตุการณ์เมื่อออกมาต่อต้านฝ่ายรัฐประหารบริเวณอาคารรัฐสภารัสเซีย การก่อรัฐประหารล้มเหลวภายในไม่กี่วัน

ผลลัพธ์กลับตรงข้ามกับสิ่งที่ฝ่ายสายแข็งต้องการ กอร์บาชอฟกลับมามีตำแหน่ง แต่พลังทางการเมืองลดลงอย่างหนัก ขณะที่เยลต์ซินและรัฐบาลของสาธารณรัฐต่างๆ แข็งแรงขึ้น ความน่าเชื่อถือของพรรคคอมมิวนิสต์พังลง และสาธารณรัฐหลายแห่งเร่งประกาศเอกราช

นี่เป็นจุดที่น่าสนใจมาก เพราะสหภาพโซเวียตไม่ได้แพ้สงครามครั้งใหญ่ ไม่มีกรุงมอสโกถูกกองทัพต่างชาติยึด และคลังอาวุธนิวเคลียร์ก็ยังอยู่ครบ สิ่งที่หายไปก่อนคือความสามารถของรัฐบาลกลางในการทำให้ส่วนประกอบต่างๆ ยอมอยู่ร่วมกันภายใต้ระบบเดียว

วันที่ 25 ธันวาคม 1991 กอร์บาชอฟลาออกจากตำแหน่งประธานาธิบดีสหภาพโซเวียต วันถัดมา 26 ธันวาคม สหภาพโซเวียตสิ้นสุดลงอย่างเป็นทางการ สาธารณรัฐทั้ง 15 แห่งแยกออกมาเป็นรัฐเอกราช

กรณีโซเวียตจึงเป็นตัวอย่างชัดมากว่า ประเทศสามารถดูแข็งแรงจากภายนอกแต่เปราะจากภายในได้พร้อมกัน กองทัพใหญ่ไม่ได้แก้ระบบเศรษฐกิจที่ติดขัด การควบคุมข้อมูลไม่ได้ทำให้ความไม่พอใจหายไป และเมื่อเปิดพื้นที่ให้แก้ปัญหาหลังสะสมมานาน ความเปลี่ยนแปลงอาจวิ่งเร็วกว่าความสามารถของรัฐบาลในการควบคุมมัน

อีกมุมที่น่าคิดคือกอร์บาชอฟพยายามซ่อมระบบ ไม่ได้ตั้งใจรื้อระบบ แต่การปฏิรูปไปกระทบทั้งเศรษฐกิจ การเมือง อำนาจของพรรค และความสัมพันธ์ระหว่างรัฐบาลกลางกับสาธารณรัฐพร้อมกัน สิ่งที่เคยถูกผูกด้วยอำนาจจากศูนย์กลางจึงเริ่มคลายทีละเส้น จนวันหนึ่งไม่เหลือแรงพอจะดึงกลับเข้าหากันอีก