ทำไมน้ำอบไทยกับน้ำปรุงถึงหอมเย็นนุ่มจมูก และติดกลิ่นแบบไม่พุ่งฉุน

เคยเปิดขวดน้ำอบไทยแล้วได้กลิ่นแบบเย็นๆ หวานๆ แป้งๆ เหมือนเดินเข้าเรือนไทยหรืออยู่ใกล้ตู้เสื้อผ้าของคนสมัยก่อนมั้ย กลิ่นมันชัดนะ แต่แปลกตรงที่ไม่ค่อยพุ่งกระแทกจมูกเหมือนน้ำหอมบางขวด ฉาบผิวไปนิดเดียว ผ่านไปพักใหญ่ยังเหลือกลิ่นบางๆ ให้ได้กลิ่นเวลาเข้าใกล้อีกต่างหาก

จุดนี้ไม่ได้เกิดจากคำว่า 'สมุนไพรไทยเลยหอมกว่า' แบบง่ายๆ แต่มาจากวิธีสร้างกลิ่นที่คนละทางกันตั้งแต่ต้น

น้ำอบไทยดั้งเดิมเป็นเครื่องหอมชนิดน้ำ มีประวัติผูกกับชีวิตและประเพณีไทยมานาน ใช้ทั้งประพรมร่างกาย ใช้ในงานพิธี และใส่ในน้ำสำหรับกิจกรรมตามประเพณี ส่วนเทคนิคการทำนั้นไม่ได้มีแค่เอาดอกไม้มาลอยน้ำแล้วจบ บางตำรับมีขั้นตอนอบร่ำให้กลิ่นจากเครื่องหอมค่อยๆ เข้าไปอยู่ในน้ำ จนเกิดกลิ่นที่มีทั้งความหวาน ดอกไม้ แป้ง และกลิ่นควันหอมบางๆ ซ้อนกัน

ส่วนน้ำปรุงจะขยับเข้าใกล้ความเป็น 'น้ำหอม' ขึ้นมาอีกระดับ มีการนำกลิ่นจากดอกไม้ ใบไม้ และวัตถุดิบหอมหลายชนิดมาปรุงรวมกัน จึงเข้มและติดตัวได้ชัดกว่าน้ำอบในหลายตำรับ หลักฐานเกี่ยวกับเครื่องหอมไทยก็สะท้อนว่าคนไทยรู้จักการแต่งกลิ่นน้ำและร่างกายมาหลายยุค ก่อนน้ำหอมแบบตะวันตกจะเข้ามาแพร่หลายในสยามเสียอีก

แล้วความรู้สึก 'หอมเย็น' มาจากไหน?

คำว่าเย็นตรงนี้ไม่ได้แปลว่าอุณหภูมิลดฮวบเหมือนเอาน้ำแข็งแตะผิว แต่เป็นบุคลิกของกลิ่น วัตถุดิบเครื่องหอมไทยบางชนิดให้โทนสดชื่น เย็น โปร่ง หรือเย็นหวาน เช่น พิมเสนในตำรับบางแบบ เมื่อประกบกับกลิ่นดอกไม้และกลิ่นอบร่ำ จมูกจึงรับรู้เป็นความเย็นสะอาดๆ มากกว่าความหวานหนักเพียงอย่างเดียว

อีกตัวสำคัญคือ 'วิธีที่กลิ่นเดินทางเข้าจมูก'

น้ำหอมตะวันตกสมัยใหม่จำนวนมาก โดยเฉพาะ Eau de Parfum หรือสูตรที่ต้องการการกระจายตัวสูง ถูกออกแบบให้ฉีดแล้วกลิ่นฟุ้งออกจากผิวได้ดี พอฉีดใหม่ๆ โมเลกุลที่ระเหยง่ายกับแอลกอฮอล์จะกระจายอย่างรวดเร็ว จึงเกิดช่วงเปิดกลิ่นที่เด่นมาก คนที่ไม่ชินหรือฉีดหลายสเปรย์อาจรู้สึกว่า 'ฉุน'

แต่นี่ไม่ได้หมายความว่าน้ำหอมฝรั่งทุกชนิดฉุน หรือน้ำอบไทยทุกชนิดอ่อนกว่า เพราะความแรงจริงขึ้นอยู่กับสูตร ความเข้มข้น วัตถุดิบ ปริมาณที่ใช้ อุณหภูมิ และผิวของแต่ละคนด้วย น้ำหอมตะวันตกก็มีสูตรบางเบามาก ขณะที่น้ำปรุงไทยบางสูตรเปิดขวดมาก็หอมแรงได้เหมือนกัน

สิ่งที่ทำให้น้ำอบมีเสน่ห์เฉพาะตัวคือ กลิ่นหลายชั้นไม่ได้แข่งกันตะโกน ดอกไม้ ความแป้ง ความหวาน และกลิ่นร่ำมักเกาะรวมกันเป็นโทนนุ่มๆ พอแตะผิวหรือเสื้อผ้า กลิ่นส่วนที่ระเหยง่ายจะค่อยๆ หายไปก่อน ส่วนองค์ประกอบที่ระเหยช้ากว่าจะเหลือเป็นกลิ่นติดพื้นหลัง เวลาเดินผ่านอาจไม่ได้กลิ่น แต่พอขยับเสื้อหรือเข้าไปใกล้กลับได้กลิ่นอีกที นี่แหละอาการที่หลายคนอธิบายว่า 'ติดนานแต่ไม่ฉุน'

ลองนึกภาพต่างกันแบบง่ายๆ น้ำหอมที่กระจายตัวสูงเหมือนเปิดลำโพงให้เสียงเดินไปถึงคนอีกฝั่งห้อง ส่วนน้ำอบหรือน้ำปรุงบางตำรับเหมือนเปิดเพลงเบาๆ ข้างตัว ไม่ได้ยินจากไกล แต่คนที่เข้ามาใกล้จะรับรู้รายละเอียดได้เต็มกว่า

อากาศไทยก็มีส่วนเหมือนกัน บ้านเมืองร้อนชื้น ถ้าใช้กลิ่นหนักและฉีดมาก การระเหยในอากาศร้อนอาจทำให้กลิ่นฟุ้งจนรู้สึกแน่นได้ เครื่องหอมไทยที่พัฒนาขึ้นในบริบทของอากาศบ้านนี้จึงมีภาพจำเรื่องความหอมสะอาด หอมเย็น และใช้ร่วมกับน้ำ การประพรม หรือการแตะตัว มากกว่าการสร้างกลิ่นให้กระจายไปไกลหลายเมตร

อีกเรื่องที่น่าสนใจคือความทรงจำของจมูก กลิ่นน้ำอบถูกผูกกับสงกรานต์ การสรงน้ำพระ รดน้ำผู้ใหญ่ บ้านเก่า ตู้เสื้อผ้า งานพิธี ดอกไม้ และแป้งหอม พอได้กลิ่นขึ้นมา สมองไม่ได้รับแค่โมเลกุลกลิ่น แต่ดึงบรรยากาศที่เคยเจอขึ้นมาด้วย คนจำนวนหนึ่งจึงรู้สึกว่าน้ำอบ 'เย็น สงบ สะอาด' ทั้งที่ความรู้สึกบางส่วนเกิดจากประสบการณ์และความคุ้นเคยทางวัฒนธรรมด้วย

น้ำอบกับน้ำปรุงจึงไม่ใช่น้ำหอมฝรั่งเวอร์ชันโบราณ แต่เป็นเครื่องหอมที่เติบโตมาคนละสาย มีวิธีใช้ วัตถุดิบ เทคนิค และบุคลิกของตัวเอง น้ำหอมตะวันตกเก่งเรื่องการสร้างโครงสร้างกลิ่นและการกระจายกลิ่นได้สารพัดแบบ ส่วนน้ำอบและน้ำปรุงมีเสน่ห์ตรงความหอมที่แนบกับผิวและบรรยากาศ โดยเฉพาะกลิ่นดอกไม้ แป้ง เครื่องร่ำ และโทนเย็นแบบไทย

ขวดเล็กๆ ที่เห็นวางคู่กับขันเงินช่วงสงกรานต์เลยมีเรื่องซ่อนอยู่เยอะทีเดียว มันคือร่องรอยของยุคที่การทำให้ตัวหอมไม่ได้เริ่มจากการกดหัวสเปรย์ แต่เริ่มจากดอกไม้ น้ำสะอาด ควันร่ำ และเวลาที่ปล่อยให้กลิ่นค่อยๆ ซึมเข้าหากัน