ใบประกาศสงครามในกระเป๋าเสื้อ เรื่องจริงครึ่งเดียวที่ช่วยเปลี่ยนชะตาประเทศไทยหลังสงครามโลก

กระดาษแผ่นเดียวช่วยไทยพ้นฐานะประเทศแพ้สงครามจริงหรือ?

เรื่องเล่าที่คนไทยคุ้นหูมีภาพชัดเหมือนฉากในหนัง ม.ร.ว.เสนีย์ ปราโมช เอกอัครราชทูตไทยประจำกรุงวอชิงตัน ได้รับหนังสือประกาศสงครามจากรัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม แต่แทนที่จะนำไปมอบแก่รัฐบาลสหรัฐฯ ท่านกลับเก็บมันไว้ในกระเป๋าเสื้อ บ้างก็เล่าว่าฉีกทิ้งเสียเลย สหรัฐฯ จึงถือว่าไม่เคยได้รับประกาศสงครามและปล่อยให้ไทยรอดจากการเป็นฝ่ายแพ้แบบหวุดหวิด ฟังแล้วทั้งเท่ ทั้งสะใจ และจำง่ายมาก เสียแต่ว่าเมื่อเปิดเอกสารร่วมสมัยขึ้นมาดู เรื่องนี้ไม่ได้ตรงไปตรงมาขนาดนั้น

ฉากหลังเริ่มตั้งแต่เช้ามืดวันที่ 8 ธันวาคม 2484 เมื่อกองทัพญี่ปุ่นยกพลเข้าสู่ประเทศไทย รัฐบาลไทยสั่งหยุดยิงและยอมให้ญี่ปุ่นเดินทัพผ่าน ต่อมาวันที่ 21 ธันวาคม ไทยลงนามเป็นพันธมิตรกับญี่ปุ่น ก่อนประกาศสงครามต่ออังกฤษและสหรัฐฯ ในวันที่ 25 มกราคม 2485 ฝั่งอังกฤษรับรู้ประกาศนั้นและเข้าสู่ภาวะสงครามกับไทยเต็มตัว ส่วนสหรัฐฯ เลือกเดินอีกทาง คือไม่ประกาศสงครามตอบ

จุดที่ต้องแยกให้ออก คือ ‘เสนีย์ต่อต้านคำประกาศ’ กับ ‘อเมริกาไม่รู้ว่ามีคำประกาศ’ เป็นคนละเรื่องกัน

ม.ร.ว.เสนีย์แสดงท่าทีไม่ยอมรับนโยบายร่วมมือกับญี่ปุ่นจริง และได้ประกาศตัวสนับสนุนเอกราชของไทยมาตั้งแต่เดือนธันวาคม 2484 พร้อมรวบรวมคนไทยในสหรัฐฯ จนกลายเป็นขบวนการเสรีไทยสายอเมริกา เรื่องนี้มีน้ำหนักมาก เพราะทำให้รัฐบาลวอชิงตันยังยอมรับท่านในฐานะผู้แทนของไทย และมองว่าคนไทยจำนวนหนึ่งไม่ได้สมัครใจเดินตามญี่ปุ่น

แต่เรื่อง ‘ใบประกาศในกระเป๋าเสื้อ’ ถูกนักวิชาการบางรายชี้ว่าเป็นตำนานที่แต่งฉากให้คมขึ้น การแจ้งภาวะสงครามในเวลานั้นไม่ได้ขึ้นอยู่กับการที่เอกอัครราชทูตต้องถือกระดาษต้นฉบับไปยื่นถึงมือรัฐมนตรีต่างประเทศเท่านั้น รัฐบาลสหรัฐฯ ได้ข่าวการประกาศสงครามของไทยอยู่แล้ว และภายหลังยังได้รับการแจ้งผ่านผู้แทนสวิตเซอร์แลนด์ในกรุงเทพฯ ซึ่งทำหน้าที่ดูแลผลประโยชน์ของสหรัฐฯ ด้วย เพราะฉะนั้นจะบอกว่าอเมริกาไม่รู้ไม่เห็น เนื่องจากเอกสารถูกซ่อนไว้ จึงไม่ตรงกับหลักฐาน

เอกสารที่น่าสนใจกว่าตำนานกระเป๋าเสื้อ

วันที่ 28 มกราคม 2485 ผู้ช่วยรัฐมนตรีต่างประเทศสหรัฐฯ บันทึกการคุยโทรศัพท์กับประธานาธิบดีแฟรงกลิน ดี. โรสเวลต์ว่า กระทรวงได้รับข่าวว่าไทยประกาศสงครามแล้ว และคอร์เดลล์ ฮัลล์ รัฐมนตรีต่างประเทศ เห็นชอบกับนโยบายเพิกเฉยต่อเรื่องนี้ โรสเวลต์ก็ตอบว่าเห็นด้วยอย่างยิ่ง นี่แปลว่าสหรัฐฯ ไม่ได้พลาดข่าว ไม่ได้ถูกหลอก และไม่ได้รอเอกสารอย่างงงๆ แต่ตัดสินใจทางการเมืองว่าจะไม่ตอบกลับด้วยคำประกาศสงคราม

เหตุผลก็ไม่ใช่เพราะเกรงใจไทยล้วนๆ ก่อนหน้าคำประกาศเพียงไม่กี่วัน กระทรวงการต่างประเทศสหรัฐฯ ประเมินแล้วว่าการประกาศสงครามกับไทยอาจผลักคนไทยให้เข้าหาญี่ปุ่นมากกว่าเดิม ฝ่ายจีนเองก็เสนอให้ชะลอการประกาศสงคราม เพื่อแยกประชาชนไทยออกจากรัฐบาลที่กำลังอยู่ใต้แรงกดดันของญี่ปุ่น การเว้นช่องว่างไว้จึงมีประโยชน์ต่อยุทธศาสตร์ฝ่ายสัมพันธมิตร ทั้งด้านข่าวกรอง การสื่อสารกับประชาชน และการสร้างเครือข่ายต่อต้านญี่ปุ่นในไทย

ตรงนี้เองที่บทบาทของ ม.ร.ว.เสนีย์สำคัญมาก แม้เรื่องกระดาษในกระเป๋าอาจเป็นภาพเล่าภายหลัง แต่การปฏิเสธรัฐบาลจอมพล ป. การสร้างเสรีไทย การรวบรวมนักศึกษาไทย และการทำงานร่วมกับหน่วยข่าวกรองสหรัฐฯ ล้วนสร้างหลักฐานทางการเมืองว่าประเทศไทยยังมีอีกฝ่ายหนึ่งซึ่งยืนอยู่ข้างสัมพันธมิตร ไม่ใช่ทั้งประเทศพร้อมใจกันเป็นพันธมิตรญี่ปุ่น

แล้วไทยรอดจากประเทศแพ้สงครามเพราะใครกันแน่?

คำตอบคือไม่มีใครคนเดียวแบกประเทศไว้ในกระเป๋าเสื้อได้ทั้งหมด ฝั่งในประเทศมีนายปรีดี พนมยงค์ ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์และผู้นำเสรีไทยสายภายใน มีเครือข่ายข้าราชการ ทหาร ตำรวจ และประชาชนที่ส่งข่าวให้ฝ่ายสัมพันธมิตร เตรียมกำลัง และพยายามรักษาอธิปไตยไว้ พอญี่ปุ่นยอมจำนน รัฐบาลไทยออกประกาศสันติภาพวันที่ 16 สิงหาคม 2488 ระบุว่าคำประกาศสงครามเดิมขัดต่อเจตนารมณ์ของประชาชนและไม่ผูกพันคนไทย

สหรัฐฯ ยอมรับแนวทางนี้ค่อนข้างมาก จึงไม่ถือไทยเป็นศัตรูที่ต้องเข้ายึดครองแบบประเทศอักษะ อังกฤษกลับมีท่าทีแข็งกว่า เพราะอังกฤษถือว่าเคยอยู่ในภาวะสงครามกับไทยจริง ไทยจึงยังต้องเจรจาหนัก ยอมคืนดินแดนที่ได้มาในช่วงสงคราม และทำความตกลงหลายอย่างก่อนกลับเข้าสู่ประชาคมระหว่างประเทศได้เต็มตัว คำว่าไทยรอดพ้นจากประเทศแพ้สงครามจึงจริงเพียงบางส่วน ไทยไม่ได้ถูกจัดการเหมือนญี่ปุ่นหรือเยอรมนี แต่ก็ไม่ได้เดินออกจากสงครามโดยไม่เสียอะไรเลย

ตำนานกระเป๋าเสื้อทำให้ประวัติศาสตร์จำง่าย แต่การตัดสินใจของคนหลายฝ่ายต่างหากที่ทำให้ประเทศมีทางลง

ม.ร.ว.เสนีย์ควรได้รับการจดจำจากสิ่งที่ตรวจสอบได้มากกว่าฉากเท่ๆ ที่อาจถูกแต่งเติม ท่านเลือกขัดนโยบายรัฐบาลในช่วงที่ผลลัพธ์ยังไม่แน่นอน เสี่ยงต่อสถานะและอนาคตของตนเอง แล้วช่วยสร้างช่องทางให้ฝ่ายสัมพันธมิตรเชื่อว่าคนไทยไม่ได้ยอมจำนนต่อญี่ปุ่นทั้งหมด ส่วนรัฐบาลสหรัฐฯ ก็เลือกใช้คำประกาศสงครามของไทยเป็นเรื่องที่รับรู้ แต่ไม่ยกระดับตอบกลับ

สรุปแล้ว ไทยประกาศสงครามกับสหรัฐฯ จริง ม.ร.ว.เสนีย์ต่อต้านรัฐบาลและทำงานฝ่ายสัมพันธมิตรจริง แต่ภาพการซุกหรือฉีกใบประกาศจนทำให้อเมริกาไม่รู้เรื่องนั้น ยังไม่มีหลักฐานหนักแน่นพอ ความจริงที่เกิดขึ้นกลับน่าสนใจกว่าเสียอีก เพราะมันไม่ใช่กลลวงของกระดาษแผ่นเดียว หากเป็นเกมการทูต ข่าวกรอง และการต่อรองที่คนไทยหลายกลุ่มเล่นกันท่ามกลางสงครามใหญ่ที่สุดครั้งหนึ่งของโลก